کتاب بی‌تفاوتی اخلاقی: چگونه برخی به دیگران آسیب می‌رسانند بدون اینکه عذاب وجدان پیدا کنند

معرفی کتاب بی‌تفاوتی اخلاقی: چگونه برخی به دیگران آسیب می‌رسانند بدون اینکه عذاب وجدان پیدا کنند

کتاب بی‌تفاوتی اخلاقی به بررسی سازوکارهای پنهانی ذهن انسان برای توجیه رفتارهای غیراخلاقی می‌پردازد. آلبرت بندورا با رویکردی علمی توضیح می‌دهد که چگونه افراد، گروه‌ها و سازمان‌ها می‌توانند اعمال آسیب‌زا و غیرانسانی خود را منطقی جلوه دهند و از احساس مسئولیت اخلاقی فاصله بگیرند. این کتاب نشان می‌دهد که چگونه فرایندهای روان‌شناختی و اجتماعی زمینه‌ساز شکل‌گیری خشونت، تبعیض و تصمیم‌هایی می‌شوند که پیامدهای گسترده‌ای برای انسان‌ها و جوامع دارند.

درباره‌ی کتاب بی‌تفاوتی اخلاقی

واقعاً برای کسی مهم است که به دیگران آسیب نزند؟ آیا کسی به این موضوع اهمیت می‌دهد که بهتر است انسانی بی‌آزار باشد و تمام تلاش خود را صرف قدرت‌نمایی، سوءاستفاده، اعمال خشونت و بازی‌های روانی با دیگران نکند؟ کتاب بی‌تفاوتی اخلاقی (Moral Disengagement: How People Do Harm and Live with Themselves) صادقانه به این پرسش پاسخ می‌دهد: نه. بسیاری از افراد برای دیگران اهمیتی قائل نیستند. با وجود اینکه اغلب انسان‌ها ظاهراً یا حتی واقعاً انسان‌هایی اخلاق‌مدار هستند، اما برای آسیب زدن به دیگران نیز مشکلی ندارند.

آلبرت بندورا (Albert Bandura) در کتاب بی‌تفاوتی اخلاقی با پرداختن به موضوعاتی همچون خشونت در روانشناسی، تروریسم و تأثیر رسانه بر گسست اخلاقی، به ما نشان می‌دهد که فاصله گرفتن از اخلاق معمولاً با کنار گذاشتن ارزش‌ها آغاز نمی‌شود؛ بلکه انسان‌ها با استفاده از سازوکارهای روان‌شناختی، رفتارهای آسیب‌زای خود را توجیه می‌کنند و بدون احساس عذاب وجدان به آن‌ها ادامه می‌دهند.

ریشه‌های روان‌شناختی رفتارهای غیراخلاقی

بیشتر انسان‌ها از کودکی معیارهایی برای تشخیص درست و نادرست در ذهن خود شکل می‌دهند که با اصول اخلاقی و ارزش‌های اجتماعی هماهنگ است. بااین‌حال، در موقعیت‌هایی که انجام یک رفتار غیراخلاقی با منافع شخصی، سازمانی یا اجتماعی همراه باشد، ذهن انسان می‌تواند راه‌هایی برای توجیه آن رفتار پیدا کند.

کتاب بی‌تفاوتی اخلاقی که یکی از کتاب‌های روانشناسی اخلاق است، مشکل اصلی را از بین رفتن ارزش‌های اخلاقی نمی‌داند؛ بلکه سازوکارها و شرایطی را که باعث می‌شوند انسان این ارزش‌ها را فراموش کند و زیر پا بگذارد، دلیل شکل‌گیری رفتارهای غیراخلاقی معرفی می‌کند.

آلبرت بندورا ما را با انواع خشم آشنا می‌کند. برخی از گونه‌های خشم برای از بین بردن حس گناه شکل می‌گیرند؛ برای مثال، هنگامی که در حق کسی بدی می‌کنیم و رفتاری منفعت‌طلبانه از خود نشان می‌دهیم، تلاش می‌کنیم با مقصر جلوه دادن فرد قربانی، احساس گناه خود را در ذهن کاهش دهیم.

مشروعیت‌بخشی به خشونت در نگاه آلبرت بندورا

کتاب بی‌تفاوتی اخلاقی انتشارات کتاب ارجمند، گسست در ارزش‌های اجتماعی را مختص افراد نمی‌داند؛ بلکه سازمان‌ها، گروه‌ها و نظام‌های اجتماعی را نیز زمینه‌ساز بروز رفتارهایی مانند خشونت، تبعیض، فساد، جنگ و تصمیم‌های غیرانسانی در مقیاس گسترده معرفی می‌کند. سازمان‌های تروریستی می‌کوشند کشتار و اقدامات خشونت‌آمیز خود را با دلایل اخلاقی توجیه کنند و حتی اعمال ضداخلاقی خود را مقدس بشمارند.

در جامعه‌ای که اهمیت عدالت و برابری در آن رعایت نشود و منافع فردی بر منافع جمعی اولویت داشته باشد، نمی‌توان انتظار داشت رسانه‌هایی که قرار است مورد استقبال مخاطبان باشند، صدایی جز خشونت‌ورزی بازتاب دهند. رسانه‌ها همان‌قدر که می‌توانند در ترویج ارزش‌های اخلاقی مؤثر باشند، به همان میزان نیز می‌توانند در گسترش رفتارهای ناپسند میان مردم اثرگذار باشند. در جوامعی که بی‌تفاوتی و گسست اخلاقی در آن‌ها به میزان زیادی رخ می‌دهد، رسانه‌ها نیز می‌توانند به‌عنوان مبلغان خشونت ظاهر شوند.

با خرید کتاب بی‌تفاوتی اخلاقی ترجمه‌ی فاطمه صادق‌نژاد و منیژه صدیقی، دلیل حجم بی‌کران بی‌اخلاقی در جامعه را بهتر درک می‌کنید و می‌توانید از خود در برابر تبدیل شدن به فردی سودجو و بی‌اخلاق محافظت کنید.

نکوداشت‌های کتاب بی‌تفاوتی اخلاقی

• این کتاب شگرف، هم یادآور اندوهبار شیوع پدیده‌ی گسست اخلاقی است، هم فراخوانی قاطع برای مقاومت در برابر آن، و هم راهنمایی عملی درباره‌ی نحوه‌ی تعامل با دیگران بر مبنای شناسایی و تکریم انسانیت مشترک ما. این کتاب چشم‌اندازی ارائه می‌دهد تا آنچه را که شخصیت و کرامت ما را تهدید می‌کند، تشخیص دهیم و در برابر آن بایستیم. آلبرت بندورا به ما یادآور می‌شود که اخلاق، بیش از آنکه به مقصد ما مربوط باشد، به مسیری بستگی دارد که برای رسیدن به آن انتخاب می‌کنیم. (توماس دی. کوک، استاد روان‌شناسی و جامعه‌شناسی)
• کتاب بی‌تفاوتی اخلاقی پاسخ بزرگ‌ترین سؤال پشت بزرگ‌ترین مشکلات جامعه را ارائه می‌دهد: چرا آدم‌های درستکار، کارهای نادرست انجام می‌دهند؟ آلبرت بندورا با زبانی گیرا و ساده، از بهترین پژوهش‌های علوم اجتماعی که بسیاری از آن‌ها را خودش انجام داده است استفاده می‌کند تا موضوعاتی مانند خشونت با اسلحه یا تغییرات اقلیمی را برای ما روشن کند. این کتاب را همه باید بخوانند. (جان دی. هانسون، استاد دانشکده‌ی حقوق)

کتاب بی‌تفاوتی اخلاقی برای شما مناسب است اگر

• به دنبال یک کتاب درباره روانشناسی اجتماعی هستید تا شما را با مفهوم اخلاق‌مداری در اجتماع و دلایلی که باعث می‌شوند جامعه یا افراد به بی‌اخلاقی دچار شوند، آشنا کند.
• معضل بی‌تفاوتی اخلاقی در جامعه را درک کرده‌اید و می‌خواهید ریشه‌ها و دلایل شکل‌گیری آن را پیدا کنید.
• دانشجو یا استاد روان‌شناسی هستید و می‌خواهید با انواع خشم و چگونگی نابودی اخلاقیات در جامعه آشنا شوید.

در بخشی از کتاب بی‌تفاوتی اخلاقی: چگونه برخی به دیگران آسیب می‌رسانند بدون اینکه عذاب وجدان پیدا کنند می‌خوانیم

رئیس جنرال الکتریک اذعان داشت که اطلاعاتی در مورد برخی چیزها دارد، اما در خودفریبی عمدی کلاسیک هیچ کاری برای افشای آن‌ها انجام نداد. "چیزی بیرون از قلمرو من اتفاق می‌افتاد ولی من در مورد آن کنجکاو نبودم" (هرلینگ، 1962). هیچ‌کس در مورد مدیران بخش از او سؤالی در مورد اینکه که آیا او با رقبا ملاقات داشته است یا خیر، نکرد.

او به کمیته فرعی انحصاری و غیرانحصاری مجلس سنا توضیح داد که موضوع را به این خاطر پیگیری نکرده است که به نظرش داستان سازی و خبرچینی، ناخوشایند و زنانه است. موضوعی که قابل فهمیدن بود، از طریق بی‌توجهی عمدی برای او پوشیده ماند. او با این خود- تبرئگی از خودش در مقابل اتهاماتی چون اطلاع داشتن از نقشه غیرانحصاری محافظت کرد.

برخلاف جنرال الکتریک که به‌شدت تخلف‌های شرکت را انکار کرد، وستینگهاوس به تثبیت قیمت‌ها اعتراف کرد اگرچه مارک کرساب رئیس وستینگهاوس اذعان کرد که برخی از مدیران از قانون غیرانحصاری سرپیچی کردند، ولی در اظهاراتش در مقابل کمیته فرعی سنا در مورد انحصاری و غیرانحصاری، او به‌کرات هر‌گونه اطلاع قبلی از انجام فعالیت‌های غیرقانونی شرکت را انکار کرد.

سناتور شکاک و ناامید در کمیته فرعی اظهار داشت، "اگر شما نتوانستید آن را ببینید، پس باید می‌توانستید حداقل بوی آن را احساس کنید" (هرلینگ، 1962). معماران این توطئه نه‌فقط مسئولیت این کارها را انکار کردند، بلکه حتی نقش هر عاملی را در انتخاب برندگان مزایده نامرتبط خواندند. آن‌ها سامانه‌ای پیاده کردند که با استفاده از آن مزایده را در مرحله معینی، در رقابت خاصی، در روز مقرر و با یک عامل نیابتی در شرکت برنده شدند. هیچ‌کس به‌طور مشخص مسئولیت انتخاب برندگان مناقصه را بر عهده نگرفت.

فهرست مطالب کتاب

پیشگفتار مترجمان
پیشگفتار نویسنده
فصل 1: ماهیت عاملیت اخلاقی
نظریه شناختی اجتماعی
ماهیت ذات انسان
تئوری شناختی اجتماعی اخلاق
عصب‌شناسی اخلاق
فصل 2: سازوکارهای بی‌تفاوتی اخلاقی
مرکز رفتار
مرکز عاملیت
مرکز تأثیرات
مرکز قربانی
جنبه‌های مرتبط با بی‌تفاوتی اخلاقی
فصل 3: صنعت سرگرمی
چهار اثر رسانه
بی‌تفاوتی اخلاقی نظام‌مند
پادزهرها و درمان‌های ضد انسانیت‌های تلویزیونی
صحنۀ رسانۀ در حال تغییر
فصل 4: صنعت اسلحه
نوآوری‌های مرتبط با کُشندگی سلاح‌های گرم
هزینه‌ها و منافع اسلحه در جامعه
بی‌تفاوتی اخلاقی
بالا گرفتن جنگ اسلحه
بررسی توانایی جامعه در پذیرش قوانین معقول برای اسلحه
نبرد اسلحه از منظر قانون اساسی
فصل 5: دنیای شرکت‌ها
صنعت مالی
محصولات و فرایندهای تولید آسیب‌زا
تجمیع تحلیل‌ها
فصل 6: مجازات اعدام
سازوکارهای بی‌تفاوتی اخلاقی
بی‌تفاوتی اخلاقی در سطوح مختلف سیستم اعدام
آیندۀ مجازات مرگ
فصل 7: تروریسم و ضد تروریسم
تروریسم
روش‌های بی‌تفاوتی اخلاقی
انواع تروریسم
بی‌تفاوتی اخلاقی در ضد تروریسم نظامی
پس‌آیند
نگرش‌ها درباره طبیعت
جنگ فرهنگی عقیدتی برای طرفداری از محیط‌زیست
منابع تخریب محیط زیستی
تابوی جمعیت
فراخوان آشکار برای بهار خاموش
بی‌تفاوتی اخلاقی در مخالفت با لایحه‌های محیط‌زیستی
ارتقاء رفاه انسان و حفاظت از محیط‌زیست با ابزارهای روانی و اجتماعی
برنامه‌های جهانی
از حرکات نشانه‌ای تا تغییرات اساسی در سبک زندگی
سخن آخر
منابع
واژه‌نامه انگلیسی به فارسی
واژه‌نامه فارسی به انگلیسی