کتاب قدرت اثر برتراند راسل با ترجمه نجف دریابندری از نشر خوارزمی (نویسنده برنده جایزه نوبل)

انسان قدرت‌طلب است و قدرت نیز به سوی استبداد حرکت می‌کند. کتاب قدرت اثر برتراند راسل ما را با این مفهوم از دیدگاه این فیلسوف محقق در حوزه‌ی فلسفه‌ی سیاسی آشنا می‌کند. در این کتاب با انواع اعمال قدرت در دوره‌های مختلف تاریخ و نحوه‌ی لغزیدن قدرتمندان در دام استبداد آشنا می‌شویم. نجف دریابندری در بخش پیشگفتار نیز نقد و تفسیری بر ایده‌های نویسنده ارائه کرده تا ما هم با شیوه و خوانش انتقادی درباره‌ی مفاهیم فلسفی و سیاسی آشنا شویم.

درباره‌ی کتاب قدرت

قدرت، آرزوی دیرینه‌ی بشری است. بعد از خواسته‌هایی مثل جاودانگی، اکسیر جوانی و... که خواسته‌هایی افسانه‌ای هستند، قدرت، نخستین رویای انسان است که می‌تواند در جهان مادی و روی زمین به آن برسد. غایت تمام تمایلات انسان - از میل به ثروتمند شدن گرفته تا حتی تمایل به تشکیل خانواده - همگی ریشه در قدرت‌طلبی او دارند. برتراند راسل در کتاب قدرت، این میل را قوی‌ترین نیاز درونی انسان معرفی می‌کند و به ما نشان می‌دهد که بشر برای قدرتمند شدن تا کجا پیش می‌رود.

کتاب قدرت در سال 1938 نگاشته شده است؛ یعنی چند ماه قبل از شروع جنگ جهانی دوم. درست در دورانی که امپراتوری رایش سوم بر نوک قله‌ی قدرت ایستاده بود و اتریش به‌سادگی و نیمی از لهستان با کم‌ترین سطح درگیری، به آلمان نازی پیوسته بودند؛ اما میل به قدرتمندتر شدن در آدولف هیتلر آن‌قدر پررنگ بود که فیلسوفان سیاسی همچون برتراند راسل می‌توانستند حدس بزنند او تا چه اندازه برای جهان مخرب خواهد بود.

اثرات قدرت و سیاست بر جهان از دیدگاه برتراند راسل

برتراند راسل در کتاب قدرت، ابتدا ما را با نظرات فیلسوفان گوناگون همچون مارکس که معتقد است «ثروت زیربنای محرک زندگی اجتماعی و سیاسی انسان است.» آشنا می‌کند؛ زیرا این فیلسوف بریتانیایی اعتقاد دارد تنها چیزی که محرک اجتماعی برای انسان‌ها محسوب می‌شود، قدرت است. میل به قدرت، موجب می‌شود افراد به سوی پیشرفت حرکت کنند. او قدرت در علوم اجتماعی را همچون انرژی در علم فیزیک می‌داند.

اعمال زور الزاماً شکل و شیوه‌ی یکسانی ندارد. نهادی همچون کلیسا در جهان آن روزها (زمانی که کتاب «قدرت» تحریر شده است)، به شیوه‌ای سنتی قدرت خود را اعمال می‌کرد. پاپ دیگر مانند گذشته با سلاح و لشکرکشی نظامی قدرت خود را به دولت‌ها و ملت‌ها نشان نمی‌داد؛ بااین‌حال، قدرت او پایدار نیست و به‌راحتی ضعیف می‌شود و از بین می‌رود. برتراند راسل دو نوع دیگر از اعمال قدرت را نیز معرفی می‌کند: انقلابی و برهنه.

قدرت انقلابی با شور، میل و رضایت افراد اعمال می‌شود. برتراند راسل برای این نوع قدرت‌ورزی، از حکومت‌های کمونیستی نام می‌برد؛ زیرا این حکومت‌ها متکی بر باور و ایدئولوژی هستند. آحاد جامعه با تلاش خود انقلاب می‌کنند و اقتداری که به آن نیاز و علاقه دارند را بر سریر قدرت تثبیت می‌کنند. کتاب قدرت نشر خوارزمی ما را با بدترین نوع قدرت نیز آشنا می‌کند و آن قدرت برهنه است. حاکمانی مانند سزار یا شیوه‌ی حکومت‌های یونان باستان، قدرتی عریان و آمیخته با خشونت را اعمال می‌کردند.

قدرت و شیوه‌های کنترل آن در جوامع اقتدارگرا

اثر قدرت، یکی از کتاب‌های معروف برتراند راسل است؛ زیرا نمی‌کوشد تا مفهوم قدرت و اقتدار را منفی نشان دهد، بلکه به ما نشان می‌دهد باید بکوشیم تا با مهار و توزیع قدرت در جامعه، از افتادن در ورطه‌ی استبداد جلوگیری کنیم. راسل جنگ‌افروزی را بزرگ‌ترین عامل در تبدیل قدرت به استبداد می‌داند؛ زیرا در وضعیت جنگی مردم به بودن یا نبودن آزادی‌های اجتماعی کمتر از امنیت اهمیت می‌دهند و ترجیح می‌دهند از رهبری مقتدر که می‌تواند کشور و ثبات اجتماعی را حفظ کند، پیروی کنند.

در ابتدای کتاب قدرت با ترجمه‌ی نجف دریابندری، یک پیشگفتار مترجم وجود دارد که بهتر است بعد از خواندن نظرات و ایده‌های برتراند راسل به آن مراجعه کنید. دریابندری در پیشگفتار خود نکاتی را ذکر کرده است که بسیاری از منتقدان برتراند راسل نیز با آن‌ها موافق هستند.

دریابندری معتقد است که در کتاب قدرت، هیچ تحلیل دقیق و تاریخی درباره‌ی مفهوم قدرت ارائه نشده و ایده‌های راسل چیزی بیشتر از پند و اندرز نیستند. مترجم این کتاب، برتراند راسل را به بدبینی نسبت به مفهوم قدرت و وارونه دیدن بسیاری از پدیده‌های اجتماعی همچون برعکس دیدن رابطه‌ی اقتدار و دموکراسی متهم کرده است. با خرید کتاب قدرت از برتراند راسل با شیوه‌های گوناگون اعمال اقتدار و راه‌های هدایت قدرت به سوی دموکراسی که کمی عجیب و ناممکن به‌نظر می‌رسند، آشنا می‌شوید.

کتاب قدرت برای شما مناسب است اگر

• به خواندن کتاب‌های فلسفه سیاسی علاقه‌مندید و می‌خواهید با اندیشه‌های یکی از فیلسوفان لیبرال درباره‌ی نقش قدرت در سیاست و جهان، آشنا شوید.
• از مطالعه‌ی کتاب‌های برتراند راسل لذت می‌برید و در جست‌وجوی اثری هستید که شما را با اشکال قدرت و تأثیر آن‌ها بر زندگی اجتماعی آشنا کند.

در بخشی از کتاب قدرت می‌خوانیم

مهم‌ترین اعتقاد مسیحیت در موضوع قدرت این بود که: «باید از خدا اطاعت کنیم، نه از انسان.» این دستوری بود که نظیر آن قبلاً وجود نداشت، مگر در میان یهودیان. درست است که مردم وظایف دینی داشتند، ولی اینها با وظایفی که در برابر دولت داشتند در تضاد نبودند، مگر در میان یهودیان و مسیحیان. مشرکان حاضر بودند به‌کیش پرستش امپراتور رضایت بدهند، حتی وقتی که دعوی الوهیت او را خالی از حقیقت مابعدطبیعی می‌دانستند. برای مسیحیان، برعکس، حقیقت مابعدطبیعی بالاترین اهمیت را داشت: اینها عقیده داشتند که اگر کسی جز یگانه خدای راستین را بپرستد لعنت ابدی را برای خود خریده‌است، و شهادت را بر چنین سرنوشتی ترجیح می‌دادند.

اصل اطاعت از خدا به‌جای انسان در میان مسیحیان به‌دو صورت تعبیر شده‌است. فرمان خدا، یا مستقیماً به‌وجدان افراد می‌رسد، یا غیرمستقیم به‌واسطۀ کلیسا. به‌جز هانری هشتم (پادشاه انگلستان) و هگل تا به‌امروز هیچ کس مدعی نشده‌است که دولت می‌تواند حامل فرمان خدا باشد. پس آموزش مسیحی تضعیف دولت را در پی داشته‌است، و به‌جای آن یا حق داوری فردی را تقویت کرده‌است و یا قدرت کلیسا را. شق اول، از لحاظ نظری، هرج و مرج در پی دارد، و شق دوم وجود دو نوع قدرت را، بدون هیچ اصلی که بر اساس آن بتوان میدان عمل آن‌ها را از یکدیگر جدا کرد. امور مربوط به قیصر کدام‌اند و امور مربوط به‌خدا کدام؟ برای یک نفر مسیحی البته طبیعی است که بگوید همه چیز مربوط به‌خداست. بنابرین دعاوی کلیسا چنان است که دولت نمی‌تواند آن‌ها را تحمل کند. تضاد میان کلیسا و دولت هرگز از لحاظ نظری حل نشده‌است، و تا به‌امروز در مسائلی از قبیل آموزش و پرورش ادامه دارد.