کتاب افسانه دولت اثر ارنست کاسیرر با ترجمه نجف دریابندری از نشر خوارزمی (بهترین ترجمه)

دولت‌ها چگونه دیکتاتوری شدند؟ کتاب افسانه دولت اثر ارنست کاسیرر ما را با نظرات فیلسوفان گوناگون، از فیلسوفان کلاسیک یونان گرفته تا فلاسفه‌ی متأخری همچون هگل، که درباره‌ی مفهوم و چگونگی حکمرانی دولت‌ها نظریه‌پردازی کرده‌اند، آشنا می‌کند. در این کتاب که توسط نجف دریابندری ترجمه شده، درمی‌یابیم که افسانه‌ها و کهن‌الگوها تا چه اندازه می‌توانند بر تصمیمات سیاست‌مداران و ساختار دولت‌ها اثرگذار باشند و بازگشتن به ایده‌ی قهرمان‌سازی از دولت می‌تواند خطرآفرین شود.

درباره‌ی کتاب افسانه دولت

فرقی ندارد در قرن دوم زندگی کنیم یا قرن بیستم و بیست‌ویکم؛ تا آینده‌ای بسیار دور، وضعیت بشر به‌گونه‌ای است که همچنان می‌تواند فریب بخورد و تحت‌تأثیر پروپاگاندا و دروغ‌های سیاست‌مداران قرار بگیرد. این واقعیتی است که کتاب افسانه دولت اثر ارنست کاسیرر با مثال‌های گوناگون، آن را به ما نشان می‌دهد.

در قرن بیستم که ابزارهای ساخته‌شده توسط انسان و دخل‌وتصرف او در طبیعت به حد بالایی رسیده بود و ظاهراً این‌طور به‌نظر می‌رسید که انسان‌ها دارای تعقل و درک درستی از محیط اجتماع خود هستند، باز هم در دام تعریف کهن و سنتی دولت گرفتار می‌شدند. تعریفی که موجب شد تا انسان، دولت‌ها را همچون خدایان ببیند و به دنباله‌روی بی‌چون‌وچرای آن‌ها تبدیل شود؛ همچون وضعیتی که در آلمان نازی به‌وجود آمد و قاره‌ی اروپا را به خاک و خون کشاند.

افسانه دولت نمی‌میرد؛ از قرنی به قرن دیگر منتقل می‌شود

مفهوم دولت چیست؟ این پرسشی است که از دیرباز تاکنون فلاسفه در پی پاسخ دادن به آن بوده‌اند و حالا در کتاب افسانه دولت ارنست کاسیرر می‌خواهیم به نظرات فلاسفه‌ی کهن بازگردیم تا ریشه‌ی این تفکر افسانه‌ای را بیابیم و چگونگی بسط و نفوذش را در افکار انسان مدرن جویا شویم.

در گذشته‌ی بسیار دور، نگاه فراواقعی و متافیزیکی به مفهوم خدا، دولت و کلاً قدرت برتر، فراگیر و رایج بود. مردمان پیشین معتقد بودند اگر هوا طوفانی است، یعنی خدایان دریا خشمگین شده‌اند و اگر رعدوبرق شدت گرفته، باید با دلجویی از «زئوس» این مشکل را حل کنیم؛ این نگاه افسانه‌ای در ذهن بشریت آن‌چنان نهادینه شد که رشد علم و اختراعات گوناگون نیز نتوانست اندکی از تأثیرش در تصمیمات و ذهنیت مردمان بکاهد.

یونانیان نخستین افرادی بودند که نظریه‌ی دولت را از منظر عقلانیت بررسی کردند. فیلسوفان یونانی با افسانه‌زدایی و جایگزین کردن آن با خودشناسی، برای وقایع طبیعی توضیحی علمی و منطقی پیدا کردند. سقراط از فیلسوفانی بود که گفت‌وگو و جست‌وجو در پدیده‌ها را از راه‌های شناخت طبیعت و رسیدن به حقیقت دانست؛ اما کتاب افسانه دولت انتشارات خوارزمی به ما نشان می‌دهد که هیچ جایگزین کردنی وجود ندارد و افسانه در کهن‌الگوی انسان‌ها همچنان زنده و مؤثر است.

مفهوم دولت در فلسفه از دیدگاه ارنست کاسیرر

ماکیاولی یکی از بزرگ‌ترین نظریه‌پردازان درباره‌ی چیستی و ساختار قدرت است که اخلاق و دین را از عرصه‌ی سیاست حذف کرد. این کار پیامدهای خطرناکی به دنبال داشت.

فیلسوفانی که پس از ماکیاولی ظاهر شدند، کوشیدند تا بین قدرت سیاسی و اخلاق‌مداری پلی برقرار کنند؛ اما این تلاش در قرن 19، هنگامی که توماس کارلایل نظریه‌ی «قهرمان‌پرستی» را به‌وجود آورد، به قهقرا رفت. کتاب افسانه دولت ارنست کاسیرر به ما نشان می‌دهد که چنین ایده‌ای، بدیهی است که باعث به قدرت رسیدن فردی مانند آدولف هیتلر شود.

کارلایل معتقد بود تمام اقدامات مهم و بزرگ توسط شخصیت‌های پرقدرت به‌وجود می‌آیند که همچون قهرمان بر ملتی نازل می‌شوند. این ایده شباهتی شگرف با افسانه دولت داشت. در افسانه‌ها نیز فردی که قدرت سیاسی را در دست دارد، خدا و نیمه‌خداست و در قرن 19 نیز انسان به دنبال انسانی عادی نبود، بلکه در جست‌وجوی خدایی با ویژگی‌های ابرانسان بود؛ کسی که خود را پیشوا و ملت تحت لوایش را ملت برتر بنامد.

اسطوره دولت در لباس استبداد بازمی‌گردد

کتاب افسانه دولت با ترجمه‌ی نجف دریابندری، شکل سیاسی استبدادی و دیکتاتوری را که در قرن بیستم به اوج خود رسید، ماحصل فلسفه‌ی سیاسی قرن نوزدهم می‌داند و هگل را یکی از مقصران تبدیل فلسفه به ابزار استبداد معرفی می‌کند؛ زیرا ارنست کاسیرر ادعا می‌کند که هگل با نظراتی همچون «جنگ ضروری و همیشگی و صلح خیال‌بافی است» و «حقیقت در قدرت نهفته است»، زمینه‌ساز فاشیسم شده است!

ارنست کاسیرر در کتاب اسطوره دولت، با مرتبط دانستن افسانه‌های کهن به فلسفه‌ی هگل، می‌خواهد به این نتیجه برسد که دلیل به استبداد و دیکتاتوری کشیده شدن دولت‌ها، فلاسفه و به‌طور کل فلسفه‌ی سیاسی است. او به موضوعاتی همچون سرمایه‌داری و بستر تاریخی توجهی نمی‌کند و همه‌چیز را خلاصه‌شده در تاریخ فلسفه می‌داند.

با خرید کتاب افسانه دولت، تاریخچه‌ی فلسفه و تعاریف گوناگونی را که فیلسوفان از زمان یونان باستان تا قرن بیستم در آلمان ارائه داده‌اند، می‌خوانید و برای روی کار آمدن و به استبداد کشیده شدن دولت‌هایی مثل آلمان نازی، به دنبال مقصر می‌گردید.

نکوداشت‌های کتاب افسانه دولت

• ارنست کاسیرر فیلسوفی تاریخ‌دان و دقیق است که در تحلیل‌هایش از جریان‌های فکری و سیاست‌های بی‌ثبات، واضح، صریح و بدون پرده‌پوشی سخن گفته است. (مجله نیویورکر)
• کتاب افسانه دولت قطعا اثری درخشان و سندی بر دانایی نویسنده است. (مجله نیویورک‌تایمز)

کتاب افسانه دولت برای شما مناسب است اگر

• به کتاب‌های فلسفه سیاسی که تاریخچه‌ی مفاهیمی مانند دولت و ساختار قدرت را تشریح می‌کنند، علاقه‌مندید.
• می‌خواهید یک کتاب درباره تمامیت‌خواهی را مطالعه کنید که به شما نشان می‌دهند انسان چگونه هنوز می‌تواند مقهور سیاست‌های استبدادی شود و به دیکتاتوری روی خوش نشان دهد.
• به فلسفه علاقه‌مندید و در جست‌وجوی یکی از کتاب‌های فلسفی هستید که شما را با نظرات فلاسفه‌ی گوناگون درباره‌ی قدرت و نقش افسانه‌ها بر دیدگاه مردم درباره‌ی قدرتمندان آشنا کند.

در بخشی از کتاب افسانه دولت می‌خوانیم

از این لحاظ نیز مقایسۀ گوبینو با کارلایل بسیار آموزنده است. در نگاه نخست تمایلات آن‌ها بسیار به‌هم نزدیک می‌نماید. هر دو دشمن سوگندخوردۀ آرمانهای سیاسی قرن نوزدهمند: یعنی آرمانهای آزادی، برابری، و برادری. کارلایل برای گریز از تأثیر ویرانگر این آرمانها راهی جز بازگشت به‌قهرمان‌پرستی نمی‌دید. می‌گفت قهرمان‌پرستی تنها چیزی است که می‌تواند ما را از انحطاط و خرابی و بی سر و سامانی محض برکنار بدارد. ولی میان قهرمان‌پرستی کارلایل و نژادپرستی گوبینو یک فرق اساسی هست. کارلایل برای وصل‌کردن تلاش می‌کند، و گوبینو برای فصل‌کردن. همۀ قهرمانان کارلایل به‌یک زبان سخن می‌گویند و از یک غرض دفاع می‌کنند __ اینها همه «زبان گفتار و دست کرداری هستند ملهم از آن کتاب آسمانی منزل که در هر دورانی فصلی از آن بپایان‌می‌رسد و برخی نامش را تاریخ می‌گذراند.» مردان بزرگی که از کارگاه طبیعت بیرون می‌آیند همیشه از بیخ و بن یکسانند.

کارلایل می‌گوید: «امیدوارم این نکته را روشن کنم که اینها در اصل همه از یک خمیره‌اند.» اما از لحاظ گوبینو این همانندی تصورپذیر نبود. سخن گفتن از اودین نوردیک و محمد [ص] عرب چنانکه گویی هر دو به‌یک خاندان بشری تعلق دارند به‌نظر او عین کفر بود. و سخن‌گفتن از عدالت کلی، عدالتی که برای همۀ مردمان یکسان باشند، از اشتباه بالاتر است، گناه کبیره است. کارلایل می‌گوید: «عدالت، عدالت، وای به‌حال ما اگر به‌دلیلی از دلایل نتوانیم عدالت را اجرا کنیم!... جهان فقط به‌یک چیز نیاز دارد؛ اما از آن چیز گریزی نیست. عدالت، عدالت، شما را به‌خدا عدالت به‌ما بدهید تا ما زندگی کنیم، اگر چیزی غیر از آن به‌ما بدهید، ما خواهیم‌مرد!»