کتاب قضیه رابرت اوپنهایمر از هاینار کیپهارت با ترجمه نجف دریابندری از نشر خوارزمی

هزاران کشته و آواره، نتیجه‌ی اختراع رابرت اوپنهایمر. کتاب قضیه رابرت اوپنهایمر از هاینار کیپهارت نمایشنامه‌ای تاریخی و سیاسی است که براساس مستندات دادگاه امنیتی او نگاشته شده است. او در دوران مک‌کارتیسم که آزادی اندیشه یک جرم بزرگ بود، به اتهام کمونیست بودن و خیانت به امنیت ملی آمریکا، به دادگاه احضار می‌شود. در این نمایشنامه با ترجمۀ نجف دریابندری، عذاب وجدان پدر بمب اتم بابت اختراع شوم خود و مخالفت قاطعانه‌ی او با توسعه‌ی این سلاح را شاهد هستیم.

درباره‌ی کتاب قضیه رابرت اوپنهایمر

«آقای اوپنهایمر، شما کمونیست هستید؟» این پرسشی است که رابرت اوپنهایمر، پدر بمب اتم جهان، پس از چهار سال تلاش شبانه‌روزی برای نجات آمریکا از گروه متحدین در جنگ جهانی دوم، باید به آن پاسخ دهد. او در خفقان‌آمیزترین سال‌های سیستم قضایی آمریکا، به جرمی متهم شده است که سزایش مرگ و با ارفاق، لغو مجوز فعالیت‌های علمی و ممنوعیت حضور در هر پروژه‌ای است. کتاب قضیه رابرت اوپنهایمر اثر هاینار کیپهارت ما را همراه با پدر بمب اتم که خودش از این لقب متنفر است، به دادگاه امنیتی می‌برد؛ جایی که قرار است نمایشی از محاکمه‌ی پرحاشیه‌ترین دانشمند جهان را نظاره کنیم.

هاینار کیپهارت، نمایشنامه‌ی تاریخی قضیه رابرت اوپنهایمر را پس از مطالعه‌ی هزاران صفحه از اسناد و گفت‌وگوهای مطرح‌شده در دادگاه‌های امنیتی این دانشمند نگاشته است. او کوشیده تا با موضعی بی‌طرفانه، وقایع رخ‌داده در این دادگاه و اتهاماتی را که شاید حالا عجیب به نظر برسند، اما در دوره‌ی مک‌کارتیسم می‌توانستند یک نفر را به پای چوبه‌ی دار بکشانند، برای ما به نمایش درآورد.

یا بشریت را نابود کن یا خائنی؛ قضیه رابرت اوپنهایمر این است!

نه سال از جنگ جهانی گذشته است و حالا نخستین سازنده‌ی بمب اتم جهان، حاضر نیست به این جنون تسلیحاتی ادامه دهد. او در برابر قضات و هیئت منصفه ایستاده و به «خیانت به کشور» متهم است؛ زیرا نمی‌تواند بپذیرد که تمام مردمی که در هیروشیما و ناکازاکی به بدترین شکل ممکن کشته شدند، دشمن بودند! او می‌داند که در جنایت مقصر است، اما می‌خواهد به این بازی مرگبار پایان دهد.

او با سناتور مک‌کارتی که از او خواسته تا «بمب هیدروژنی» بسازد مخالفت کرده و حاضر نشده در توسعه‌ی بمب‌هایی که می‌توانند بشریت را نابود کنند، همکاری کند. این مخالفت برای اوپنهایمر هیچ دلیلی ندارد جز انسان‌دوستی و خسته شدن از جنگ و جنایت‌های بی‌پایان؛ اما برای رئیس‌جمهور آیزنهاور و مک‌کارتی، به معنای خیانت است. نمایشنامه قضیه رابرت اوپنهایمر ما را به شنیدن دفاعیات اوپنهایمر دعوت می‌کند؛ جایی که قضات او را به تعلل در ساخت بمب هسته‌ای در طول جنگ جهانی متهم می‌کنند!

مک‌کارتی که هیچ ایده و دانشی درباره‌ی نحوه‌ی ساخت بمب اتم ندارد و نمی‌داند که این کار تا چه اندازه زمان‌بر و طاقت‌فرساست، در رادیو اعلام کرده است که اگر کمونیست‌ها و شوروی در دولت آمریکا رخنه نکرده‌اند، پس چرا ساخت بمب اتم 18 ماه زمان برد؟ و حالا رابرت اوپنهایمر، متهم به خیانت شده است!

رابرت اوپنهایمر در برابر دادگاه هاینار کیپهارت

رابرت اوپنهایمر در برابر دادگاه امنیتی باید بابت تمام افکار و اندیشه‌های شخصی و حتی به تاریخ پیوسته‌ی خود پاسخ‌گو باشد. او از نظر فکری یک باورمند به افکار مارکسیستی و در واقع یک کمونیست است، اما عضو هیچ حزبی نیست. نمایشنامه‌ی قضیه رابرت اوپنهایمر با ترجمه‌ی نجف دریابندری نیز ما را با فعالیت‌های سیاسی او در دوران جوانی آشنا می‌کند. این واقعیتی است که خود صریحاً به آن اقرار می‌کند و سعی در پنهان کردنش ندارد.

بدیهی است که اعتقادات و مکتب فکری این دانشمند فیزیک‌دان هیچ ارتباطی به تأخیر 18 ماهه در ساخت بمب اتم ندارد؛ این نیز واقعیتی است که رابرت اوپنهایمر برای اثبات آن به قدر کافی دلیل و مدرک دارد؛ اما طبیعتاً در دادگاهی که از پیش تو را محکوم کرده‌اند، اسناد معتبر کارکردی ندارند.

رابرت اوپنهایمر، مبتلا به نفرین بمب اتم

کتاب قضیه رابرت اوپنهایمر از هاینار کیپهارت ما را به گذشته‌ی اوپنهایمر می‌برد؛ زمانی که نامزد دوران جوانی‌اش در یک حزب کمونیستی عضو بوده است و اوپنهایمر در سال‌هایی که مدیر علمی آزمایشگاه لوس‌آلاموس (آزمایش ساخت بمب اتم) یک بار با این زن دیدار کرده است. مشکل اصلی از جایی آغاز می‌شود که او حاضر نیست جزئیات مکالماتش با آن زن را در اختیار دادگاه بگذارد.

از سوی دیگر، یکی از دوستان او به اعتقاد دولت با دولت شوروی ارتباط دارد و اوپنهایمر که البته این اتهام به رفیقش را رد می‌کند، دوستش را به نهادهای امنیتی معرفی نکرده است! علاوه‌بر تمام این‌ها، برادر او رسماً عضو حزب کمونیست است و همسرش نیز سال‌ها در احزاب کمونیستی فعالیت می‌کرده است.

پایان این دادگاه مشخص است؛ رابرت اوپنهایمر محکوم خواهد شد؛ اما در خلال دفاعیات اوپنهایمر و اتهاماتی که از سوی دولت به او وارد می‌شود، حقایق بسیاری درباره‌ی اوپنهایمر و دولت آمریکا در دوره‌ی سناتور مک‌کارتی فاش می‌شود که با خرید کتاب قضیه رابرت اوپنهایمر از نشر خوارزمی، با آن‌ها مواجه خواهید شد.

اقتباس فرهنگی از کتاب قضیه رابرت اوپنهایمر

• در سال 1964، یک نمایش تلویزیونی در آلمان غربی پخش شد. این نمایش با الهام‌گیری از نمایشنامه تاریخی قضیه رابرت اوپنهایمر ساخته شد و توانست جایزه‌ی بهترین فیلمنامه‌ی جشنواره بادن‌بادن را از آنِ خود کند.

نکوداشت‌های کتاب قضیه رابرت اوپنهایمر از هاینار کیپهارت

• این کتاب در عین بی‌طرفی و دقت، فضای درست و کاملی از دوره‌ی تاریخی روایت این نمایشنامه را به ما ارائه می‌دهد. این اثر بسیار ارزشمند و برای شناخت آن فضای سیاسی (دوران مک‌کارتیسم) مناسب و شایسته‌ی تقدیر و تحسین است. (مجله‌ی Perspectives on Politics)
• کتاب قضیه رابرت اوپنهایمر می‌تواند یک منبع درست برای روایت تاریخ در کتاب‌های درسی آمریکا باشد. از این اثر می‌توان برای آموزش تاریخ علوم مدرن استفاده کرد. با وجود اینکه این کتاب دقیق و تاریخی است، برای خوانندگان عمومی نیز جذاب و یکی از مهم‌ترین رویدادها را بازگو می‌کند. (چارلز تورپ، نویسنده)

کتاب قضیه رابرت اوپنهایمر برای شما مناسب است اگر

• به کتاب‌های تاریخی که شما را به برهه‌ی کمتر شناخته‌شده‌ای از تاریخ می‌برند و وضعیت چالش‌برانگیزترین دانشمند جهان معاصر را شرح می‌دهند، علاقه‌مندید.
• اگر فیلم اوپنهایمر از کریستوفر نولان را تماشا کرده‌اید و می‌خواهید بدانید پس از ساخت بمب اتم و پایان جنگ جهانی، چه سرنوشتی در انتظار پدر بمب اتم است که خواسته یا ناخواسته، هزاران نفر را نابود کرد، کتاب قضیه رابرت اوپنهایمر سرنوشت این دانشمند را به شما نشان می‌دهد.
• به شخصیت اوپنهایمر، نقش او در پایان یافتن جنگ جهانی دوم - و البته آغاز هزاران جنگ دیگر - و خطری که برای جهان به وجود آورد، علاقه دارید و می‌خواهید با کتاب‌هایی در مورد رابرت اوپنهایمر آشنا شوید.
• می‌خواهید با یک نمایشنامه سیاسی که سیستم قضایی معیوب آمریکا پس از جنگ جهانی دوم را روایت می‌کند و خفقان سیاسی این کشور در دوره‌ی مک‌کارتیسم را شرح می‌دهد، مواجه شوید.

در بخشی از کتاب قضیه رابرت اوپنهایمر می‌خوانیم

اوانز: من تعجب می‌کنم که عدۀ به این زیادی از فیزیک‌دان‌ها سرخ بوده‌اند! شاید بستگی به نسل داشته باشد!
اوپنهایمر: اگر از من می‌پرسید، من می‌گویم صورتی بودند، نه سرخ.
اوانز: من نمی‌فهمم این مردم که از جهات دیگر کاملاً معقول بوده‌اند، چرا این‌طور به‌طرف عقاید افراطی کشیده می‌شده‌اند. فیزیک‌دان‌ها چه‌جور مردمی هستند؟
اوپنهایمر: لابد فکر می‌کنید باید کمی خُل باشند!
اوانز: هیچ نمی‌دانم. شاید غیرمتعارف باشند. فرقشان با سایر مردم چیست؟
اوپنهایمر: فکر می‌کنم تنها فرقشان این است که به‌قدر سایر مردم، عقاید ساخته‌وپرداخته ندارند. میل دارند چیزهایی را که درست نمی‌چرخد، باز کنند ببینند چه دردی دارد.
اوانز: من هیچ‌وقت آثار مارکس و این‌جور آدم‌ها را نخوانده‌ام. من هیچ‌وقت مثل شما به سیاست علاقه‌مند نبوده‌ام.
اوپنهایمر: من هم نبودم. مدت‌ها نبودم. در زمان بچگی‌ام هیچ‌کس مرا برای امور تلخ و ناگواری که بعدها دیدم تربیت نکرد. در زمان بحران اقتصادی، شاگردان من گرسنه بودند و کار پیدا نمی‌کردند، مثل میلیون‌ها آدم دیگر. من متوجه شدم دنیایی که این‌گونه وقایع ممکن است در آن اتفاق بیفتد، باید یک جایش خراب باشد. من می‌خواستم دلایل این خرابی را پیدا کنم.
اوانز: و به این دلیل بود که در آن ایام، کتاب‌های کمونیستی می‌خواندید، یعنی جامعه‌شناسی و این قبیل چیزها؟!
اوپنهایمر: بله، هرچند فی‌المثل کاپیتال مارکس را هرگز نفهمیدم. هرگز از پنجاه صفحۀ اول جلوتر نرفتم.
اوانز: عجیب اینجاست که من تابه‌حال کسی را ندیده‌ام که این کتاب را فهمیده باشد؛ شاید به‌غیر از راکفلر....