کتاب فلوطین اثر کارل یاسپرس با ترجمه محمدحسن لطفی از نشر خوارزمی

مکتب نوافلاطونی اثرگذارترین شاخه‌ی فلسفه بر اندیشه و آرای فیلسوفان اسلامی است و کتاب فلوطین اثر کارل یاسپرس ما را با تعریف و تصویری که این فیلسوف از خدا، آفرینش، خیر، شر و طبیعت ارائه می‌دهد، آشنا می‌کند. آرا و اندیشه‌های فلوطین تا سالیان درازی به نام آرای افلاطون در جهان اسلامی خوانده و ترویج می‌شد و کتاب حاضر کوشیده است تا با تفکیک مکتب افلاطونی از نوافلاطونی، دانش ما را از فلسفه‌ی یونان و فلسفه‌ی اسلامی بالا ببرد.

درباره‌ی کتاب فلوطین

فلوطین از مهم‌ترین فیلسوفان اواخر دوران باستان و بنیان‌گذار نوافلاطونی‌گری است؛ کسی که توانست نیاز زمانه‌ی خود را به فلسفه‌ای خاص درک کند و متوجه شود که بارقه‌های تمدن یونان در حال خاموش شدن هستند و باید با درآمیختن اندیشه‌های افلاطونی، ارسطویی، رواقی و عرفانی، نحوه‌ی اندیشه‌ورزی تازه‌ای را ابداع کند.

کتاب فلوطین (Plotin) اثر کارل یاسپرس (Karl Jaspers) ما را با مکتبی که این فیلسوف یونانی به‌وجود آورد آشنا می‌کند. مکتبی که حالا می‌دانیم نوافلاطونی نام دارد؛ اما در زمانی که بینش او به ایران و جهان اسلام وارد شد، به دلیل اینکه اندیشمندان ایران با شخص فلوطین آشنا نبودند، آرا او را به نام افلاطون منتشر کردند. به این ترتیب فلسفه‌ی فلوطین حدود هزار سال در آسمان عرفان و فلسفه‌ی ایرانی مستقر ماند. کتاب فلوطین اثر کارل یاسپرس ابتدا ما را با زندگینامه‌ی این فیلسوف نوافلاطونی آشنا می‌کند و سپس جرقه‌های نخستین شکل‌گیری اندیشه‌های او و روند رشد افکارش را برای ما شرح می‌دهد.

فلسفه نوافلاطونی از دیدگاه کارل یاسپرس

کارل یاسپرس، خود فیلسوفی اگزیستانسیالیست است و نظرات فلوطین را از دریچه‌ی نگاه خود تفسیر و تشریح می‌کند. فلوطین حدود 200 سال پس از میلاد مسیح متولد شد. به همین دلیل می‌توان اندیشه‌های او را متاثر از سنت‌های فلسفی پیشین و جریان‌های فکری زمانه‌‌ی خود دانست.

یکی از جریان‌هایی که فلوطین با آن مواجه شد، گنوسیسم بود؛ جریانی که برخی از پیروان آن، جهان مادی را نتیجه‌ی خلقت موجودی فروتر و آن را سرشار از شر و نقص می‌دانستند. فلوطین با این دیدگاه‌ها به مخالفت برخاست و در یکی از رساله‌های خود به نقد گنوسیان پرداخت. معتقدان به این مکتب، به ترکیبی از یهودیت، مکاتب و ادیان مشرق‌زمین، اندیشه‌های فلسفی افلاطون و مسیحیت - که به‌تازگی در حال رونق گرفتن و ترویج بود - باور داشتند.

کتاب فلوطین بخشی از کتاب فیلسوفان بزرگ (The Great Philosophers 2) است. کارل یاسپرس در این کتاب به بررسی اندیشه‌های فیلسوفانی همچون هراکلیتوس، اسپینوزا و... می‌پردازد و بخشی از کتاب را هم به این فیلسوف اختصاص داده است. در آرا و افکار فلوطین، واحد یا همان خدا، از هستی برتر است. نمی‌توان او را با ایجابی تعریف کرد و ناچاریم برای شناخت او به بازگویی صفات سلبی قناعت کنیم. در افکار فلوطین، واحد (خدا) با خدایی که کتاب‌های مقدس تعریف می‌کنند، تفاوت دارد.

خدا در اندیشه‌های فلوطین مظهر و سرچشمه‌ی عشق مطلق است و به جز مهر و دوستی چیزی نثار آدمیان نمی‌کند. این واحد از حسد، خشم و انتقام به دور است. این تصویر از خدا، شبیه به همان تصویری است که در عرفان اسلامی با آن مواجه می‌شویم و همین نقطه، جایی است که فلوطین با عرفان اسلامی پیوند می‌خورد.

فلوطین و نقش او در فلسفه‌ی اسلامی

در نظر فلوطین، بدی انسان از ماده پدید می‌آید، نه از نفس. نفس موجودی الهی است که از عالم بالا به انسان نازل شده و ماده، نیستی و پوچی محض است که در تاریکی مطلق به سر می‌برد؛ این نظر که در کتاب فلوطین انتشارات خوارزمی با آن بیشتر آشنا می‌شویم، به آرای اندیشمندان عالم اسلام نزدیک است که خود نشان‌دهنده‌ی تأثیر فلسفه‌ی نوافلاطونی بر فلسفه‌ی اسلامی و تأثیر اسلام در رشد و تعمق بخشیدن به فلسفه‌ی نوافلاطونی است.

در اندیشه‌ی نوافلاطونی با ایده‌ی فیضان مواجه هستیم؛ در این ایده، آفرینش جهان و انسان از یک منشأ بالاتر پدید آمده و واحد که همان خداست، چون خورشید بر موجودات می‌تابد و به آن‌ها زندگی می‌بخشد. این تصور درباره‌ی خلق موجودات بسیار با تمثیل و تصوری که ابن عربی و عرفای اسلامی از خدا و وجود شرح داده‌اند، شباهت دارد که نمونه‌های دقیقی از این تأثیرگذاری را در کتاب فلوطین ترجمه‌ی محمدحسن لطفی نظاره خواهیم کرد.

این مثال به ما نشان می‌دهد که اندیشه‌های فلاسفه‌ی نوافلاطونی که فلوطین مؤسس و بنیان‌گذار این مکتب بوده، تا چه اندازه بر شکل‌گیری فلسفه‌ی اسلامی و تمثیل‌های به‌کاررفته در اندیشه‌های عارفان، دانشوران و فیلسوفان مسلمان تأثیر پررنگی داشته است. با خرید کتاب فلوطین از کارل یاسپرس با یکی از مهم‌ترین فیلسوفان یونان که با وجود اثرگذاری بسیار بر عرفان و فلسفه‌ی اسلامی، مهجور مانده و کمتر شناخته شده است، آشنا می‌شویم.

کتاب فلوطین برای شما مناسب است اگر

• به خواندن کتاب‌های کارل یاسپرس علاقه‌مندید و می‌خواهید با آخرین فیلسوف تمدن یونان که از افلاطون تأثیر پذیرفته است، آشنا شوید.
• از خواندن کتاب‌های تاریخ فلسفه که شما را با ایده‌های فیلسوفان عصر کلاسیک یونان آشنا می‌کنند، لذت می‌برید.
• به دنبال یکی از بهترین کتاب‌ها برای شروع فلسفه هستید تا با زبانی ساده، زندگی یکی از اثرگذارترین فلاسفه‌ی یونان را برای شما روایت کند.

در بخشی از کتاب فلوطین می‌خوانیم

فلوطین از راه صورت به‌آن چیزی می‌رسد که دیگر صورت نیست، زیرا بی هر گونه ماده است: واحد برتر از هستی. از ماده نیز فراتر می‌رود و به‌آن چیزی می‌رسد که دیگر ماده نیست زیرا هیچ صورتی ندارد: نیستی ماده. فلوطین از نسبت صورت _ ماده بدین سان فراتر می‌رود که نسبت را از هم می‌پاشد و از میان برمی‌دارد.

این تعالی دوگانه، با هم است. هر دو بار گام اندیشیدن، پایان اندیشیدن است، نیندیشیدن است. در هر دو مورد آنچه نیندیشیدنی است، امکان به‌زبان آمدن ندارد، بی‌صورت است. «چیست آنچه وجودندارد؟ باید خاموش بمانیم و به‌راه خود برویم، و حق نداریم بیشتر بجوییم.»

هر وقت که می‌اندیشیم، صورت و ماده را در اندیشه داریم. در حال تعالی باید صورت محض و مادۀ صرف در نیندیشیدن اندیشیده‌شود. آنچه بدین سان اندیشیده‌می‌شود بیرون از حوزۀ همۀ موجودات است و در بالاترین حد تعالی «برتر از هستی» و لاوجود نامیده‌می‌شود.

ولی چون هر موجودی در همین، که موجود نیست، ریشه دارد، از این رو لاوجود در هر دو مورد ممکن نیست «هیچ» باشد. مادۀ لاوجود «هیچ» نیست. فلوطین می‌نویسد: «ولی لاوجود به‌هیچ وجه چنان نیست که به‌نحو قاطع لاوجود باشد، بلکه چیزی است غیر از موجود: لاوجود است مانند تصویر موجود، یا از حیث وجود کمتر از آن است.» دربارۀ ماده چنین گفته‌می‌شود. «برتر از هستی» یعنی واحد نیز موجود نامیده‌نمی‌شود. «برتر از» جهت تعالی را نشان‌می‌دهد و محتوایش نفی موجود است: «این چیز حیرت‌انگیز واحد است، برای اینکه موجود نیست.» خود عمل تفکر در اینجا به‌حد اعلای تناقض منجر می‌شود.

به‌واحد، در حال فراتررفتن از اندیشیدن از طریق بیشتر از اندیشیدن، دست‌یافته‌می‌شود: در حال خلسه و بیخودی و یگانه‌شدن.