بله
کتاب داعش: خشونت شرقی و نقد عقل فاشیستی نوشته‌ی بختیار علی، اثری در حوزه‌ی فلسفه‌ی سیاسی و جامعه‌شناسی سیاسی است که تلاش می‌کند پدیده‌ی داعش را فراتر از یک گروه تروریستی یا رخدادی صرفا سیاسی بررسی کند. این کتاب مجموعه‌ای از مقاله‌ها و گفت‌وگویی است که در آن نویسنده به بررسی ریشه‌های فکری و اجتماعی خشونت، سازوکارهای شکل‌گیری فاشیسم در جوامع شرقی و نسبت میان هویت و قدرت می‌پردازد.
درباره‌ی کتاب داعش: خشونت شرقی و نقد عقل فاشیستی
مسئله‌ی اصلی بختیار علی در کتاب داعش این نیست که داعش چگونه به وجود آمد، بلکه این است که چه شرایط تاریخی، اجتماعی و فکری امکان ظهور چنین پدیده‌هایی را فراهم می‌کنند. این نویسنده و اندیشمند کرد، داعش را نمونه‌ای از ماشین فاشیستی قلمداد می‌کند؛ ماشینی که می‌تواند در دوره‌های مختلف تاریخی و با نام‌ها و پوشش‌های ایدئولوژیک متفاوت ظاهر شود.
طبق دیدگاه نویسنده، داعش پدیده‌ای جداافتاده و بیگانه با تاریخ منطقه نیست، بلکه شکل تازه‌ای از الگویی است که پیش‌تر نیز در قالب‌های مختلف سیاسی و ایدئولوژیک ظهور کرده است. او از طریق بررسی دقیق و موشکافانه‌ی ساختارهای فرهنگی، سنتی و تاریخی، سعی دارد علل بروز گروهک‌های بنیادگرای دینی و اقتدارگرایی چون داعش را تحلیل کند. نویسنده معتقد است بخش مهمی از خشونت‌های سیاسی در شرق از جایی آغاز می‌شود که مقوله‌ی هویت، به امری ثابت، ساحتی مقدس و تغییرناپذیر تبدیل می‌شود.
این مقوله ما را به رابطه‌ی میان فاشیسم و هویت که یکی از مضامین محوری کتاب داعش: خشونت شرقی و نقد عقل فاشیستی است، می‌رساند؛ بختیار علی بیان می‌کند که در چنین شرایطی، فرد یا گروه، تنها خود را محق و حامل حقیقت می‌دانند و هر چیز و کسی که بیرون از دایره‌ی این روایت قرار می‌گیرد، به دیگری تبدیل می‌شود. دیگری که نه به‌عنوان یک موجودیت متفاوت و مستقل، بلکه به‌عنوان یک عامل تهدیدکننده‌ی هویت فردی و اجتماعی دیده می‌شود.
داعش و فاشیسم و ریشه‌های خشونت سیاسی
بختیار علی میان هویت ثابت و هویت موقت تمایز می‌گذارد و این تفاوت را یکی از کلیدی‌ترین مفاهیم در شکل‌گیری خشونت‌های ایدئولوژیک می‌داند. از دید او، هویت ثابت، از پیش تعریف‌شده، ثابت و بسته است که فرد یا گروه را در چارچوب ثابت و تغییرناپذیر خود، محصور می‌کند. چنین هویتی به‌جای پذیرش تحول و تغییر، بر حفظ اصول و سنت‌های خود پافشاری می‌کند که این امر در شکل افراطی و رادیکالش می‌تواند زمینه‌ساز طرد، دشمن‌سازی و حتی خشونت‌ورزی شود.
در مقابل، هویت موقت، هویتی پویا است که خود را نه امری ثابت و غیر قابل تغییر، بلکه ماهیتی پویا می‌داند. کتاب داعش نشر مرکز بیان می‌کند که این امر سبب می‌شود که امکان گفت‌وگو، ارتباط و تغییر فراهم شود و عناصر سازنده‌ی این هویت حالا در مواجهه با شرایط جدید و تجربه‌های متفاوت امکان بازتعریف خود را می‌یابند. این ویژگی، امکان عبور از مرزهای سفت‌وسخت میان خود و دیگری را فراهم می‌کند.
بختیار علی معتقد است که بنیادگرایی دینی تنها زمانی به نیرویی خشونت‌زا تبدیل می‌شود که با منطق فاشیستی حذف و مطلق‌سازی هویت پیوند بخورد. مسئله‌ی اصلی در اینجا وجود تفاوت میان انسان‌ها یا گروه‌ها نیست، بلکه تبدیل این تفاوت‌ها به ابزاری برای انکار حق وجود دیگری است. در این معنا، فاشیسم بر پایه‌ی تولید مرزی سخت میان ما و آن‌ها عمل می‌کند و با ساختن تصویری تهدیدآمیز از دیگری و تصوری برحق و آرمانی از ما، خشونت علیه دیگری را توجیه‌پذیر می‌سازد.
خوانشی جامعه‌شناختی از داعش و بنیادگرایی دینی
بختیار علی معتقد است که ورود ناقص و متناقض مدرنیته به برخی جوامع شرقی، بدون درک صحیح عوامل بنیادین شکل‌دهنده‌ی فکری این اندیشه‌های تازه، زمینه‌ای برای شکل‌گیری تضادها و درگیری‌های فزاینده‌ی تازه‌ای، ایجاد کرده است. با این تعریف، داعش به ناگه از آسمان بر زمین سقوط نکرده، بلکه محصول روندی تاریخی است که در آن هویت‌های بسته، ترس از تغییر و میل به بازگشت به گذشته‌ی آرمانی، زمینه‌ی حضور آن را فراهم آوردند.
نویسنده در دیگر بخش‌های کتاب سعی دارد بر این نکته تاکید کند که مسئله‌ی خشونت و فاشیسم تنها به گروه‌های افراطی محدود نمی‌شوند، بلکه باید آن را در ارتباط با مفاهیم عمیق‌تری همچون قدرت، تغییر اجتماعی و رابطه‌ی فرد با ساختارهای سیاسی و فرهنگی بررسی کرد. از نگاه او، فاشیسم پیش از آنکه یک نظام سیاسی با اصولی مشخص باشد، نوعی سازوکار عمل‌گرا است که می‌تواند در شکل‌های مختلف بازتولید شود.
خرید کتاب داعش: خشونت شرقی و نقد عقل فاشیستی، پژوهشی دقیق درباره‌ی سازوکارهای تولید خشونت و نقش هویت‌های بسته در شکل‌گیری نظام‌های سرکوبگر است. علاوه بر این بختیار علی به تفاوت فاشیسم شرقی با نوع غربی آن و تاثیر ایده‌های فکری اسلام بر سبعیت این نوع فاشیسم نیز می‌پردازد. این اثر توسط سردار محمدی به فارسی ترجمه شده و نشر مرکز آن را منتشر کرده است.
کتاب داعش برای شما مناسب است اگر
- به تحلیل‌های فلسفی و اجتماعی پیرامون گروهک‌های ایدئولوژیک و رخدادهای تاریخی علاقه دارید.
- به موضوعاتی مانند فاشیسم، بنیادگرایی دینی، جامعه‌شناسی قدرت و سازوکارهای شکل‌گیری خشونت سیاسی و دینی علاقه‌مند هستید.
- به کتاب‌های بختیار علی و بررسی چالش‌های سنت و مدرنیته در جوامع شرقی و تاثیر آن بر تحولات سیاسی و اجتماعی علاقه دارید.
در بخشی از کتاب داعش: خشونت شرقی و نقد عقل فاشیستی می‌خوانیم
یکی از مصائب بزرگ حیات روشنفکری در شرق، تسلط عقلانیت سیاسی عامه‌پسند و بازاری و تحمیل آن بر تمامی پدیده‌ها است. عقلانیتِ سیاسیِ کوته‌بینی که جهان را تنها در جهت تاکتیک و استراتژی سیاسی حاکمان می‌بیند. یعنی غفلتی عمیق نسبت به پروسه‌هایی که در نهانْ ساختارهای سیاسی و اجتماعی را به‌پیش می‌برند دیده می‌شود؛ چه از نظر ساختار، چه از نظر نظام گفتمانی و چه از نظر مکانیسم‌های تغییر و بازتولید این ساختار‌ها. با ظهور داعش، به‌عنوان یک حزب فاشیستی بزرگ و ابزار ویرانگری و کشتار در سوریه و عراق و کردستان، باز همان حکایت قدیمی تکرار می‌شود. نگرش‌های سطحی و کوته‌بینْ داعش را به‌گونه‌ای می‌نگرند گویا کسی و یا نیرویی با طرحی سیاسی و از قبل برنامه‌ریزی شده آن را به‌وجود آورده است. مانند همیشه هنگامی‌که ماشین‌های فاشیستی به صحنه می‌آیند و با تمام نیرو ضربات مرگبار خود را وارد می‌کنند، باز هم پروسه‌ی «اعجاب»، «برائت جستن» و «شیطان نامیدن دیگری» آغاز می‌شود. از آن جا که برخی از روشنفکران این افسانه را ترویج کرده‌اند که چیزی وجود ندارد تا آن را «شرق» بنامیم و در آنچه «شرق» می‌نامند هر کس دنیای مخصوص به خود دارد و هیچ‌چیز نمی‌تواند این دنیاها را گرد هم آورد و ماتریسی پیوسته از آن بسازد؛ بنابراین اهمیتی ندارد که در اطراف ما چه می‌گذرد. آنچه در آن سوی مرز خانه‌ها و دیوارهای ما در حال وقوع است، آنچه در میان ملت‌های دیگر روی می‌دهد، با ماهیت آنچه در نزد ما است هیچ ارتباطی ندارد و جهان ما ماهیتی متمایز با ماهیت آن ملت‌ها دارد. ما با مرزهایی آهنین از جهان آن‌ها جدا شده‌ایم. آن‌ها داعش، القاعده، بعث... هستند و ما «ما» هستیم. این تمایزگذاری که در عقلانیت عامه و حتی نخبگان ما نهفته است، علاوه‌بر‌اینکه کاملاً اشتباه است، ماهیتی تماماً ایدئولوژیک دارد. زیرا مرزی که ما میان خود و دیگران قائل می‌شویم و آن را مرزی نفوذ‌ناپذیر و آهنین می‌دانیم چیزی جز یک توهم نیست.
