بله
آیا تعصب سیاسی صرفاً یک موضع‌گیری اجتماعی است؟ لیور ازمگراد در کتاب مغز ایدئولوژیک اثبات می‌کند که اینگونه نیست! جزم‌اندیشی‌های سیاسی ریشه در سیم‌کشی‌های مغز ما دارند! این باورهای تعصب‌آمیز تا سطح سلول‌ها، مدارهای دوپامینی و قشر پیش‌پیشانی مغز نفوذ کرده و عملاً ما را به تسخیر خود درآورده‌اند. پس کتاب پیش رو یک مانیفست سیاسی نیست؛ بلکه یک نقشه‌ی علمی‌ست که بر سنجش میزان انعطاف‌پذیری ذهنی ما و تلاش برای دستیابی به تفکر مستقل و آزاد تمرکز دارد.
درباره‌ی کتاب مغز ایدئولوژیک
همه‌ی ما تعصب کورکورانه در دیگران را نقد می‌کنیم اما خودمان چه؟ چقدر کارکرد مغز خود را در مواجهه با اطلاعات متناقض می‌شناسیم؟ لیور ازمگراد، نویسنده و پژوهشگر برجسته‌ی حوزه‌ی روانشناسی سیاسی، در این کتاب ایده‌ای شگفت‌انگیز را مورد بررسی قرار می‌دهد: این که ایدئولوژی‌های سیاسی صرفاً باورهایی انتزاعی نیستند؛ بلکه عملاً فیزیولوژی مغز ما را تعیین می‌کنند و شاید به همین دلیل است که گاهی تغییر این دیدگاه‌ها برایمان بسیار سخت می‌شود.
لیور ازمگراد در کتاب مغز ایدئولوژیک توضیحات خود را با شرح تجربیات آزمایشگاهی‌اش در زمینه‌ی عصب‌شناسیِ اراده‌ی آزاد آغاز می‌کند. او با ایجاد پیوندی بین علوم سیاسی و عصب‌شناسی شناختی، سؤالاتی را مطرح می‌کند که شاید خیلی از ما تاکنون از خود پرسیده باشیم. این که دوقطبی‌های سیاسی چطور ایجاد می‌شوند؟ یا چطور افرادی که به گروهک‌های تروریستی ملحق می‌شوند تا این حد به عقاید خود پایبند هستند که حاضرند به‌خاطر آن‌ها جان خود و دیگران را به خطر بیندازند؟
شست‌وشوی مغزی و تسخیر ایدئولوژیک؛ بررسی علمی تعصب
نویسنده در بخش اول کتاب با عنوان «نمادها» ابتدا تسخیر ایدئولوژیک را توضیح می‌دهد تا بدانیم این باورها چطور تا سطح سلولی مغز ما نفوذ دارند. سپس با بهره‌گیری از «آزمون دسته‌بندی کارت‌های ویسکانسین»، چگونگی عملکرد افراد در مواجهه با اعمال تغییرات ناگهانی در یک بازی را بررسی کرده و میزان انعطاف‌پذیری شناختی آن‌ها را به بحث می‌گذارد.
ارتباط این بازی با جزم‌اندیشی سیاسی نیز شرح داده می‌شود و در ادامه استعاره‌های رایجی واکاوی می‌شوند که درباره‌ی یک ذهن ایدئولوژیک وجود دارد؛ مانند اصطلاح محبوب «شست‌وشوی مغزی».
بخش دوم کتاب مغز ایدئولوژیک اثر لیور ازمگراد بر تولد ایدئولوژی تمرکز دارد. این واژه از کجا پیدا شد؟ همچنین نویسنده واکاوی این مسئله را مدنظر قرار می‌دهد که چطور معنای اولیه‌ی ایدئولوژی به مرور زمان تحریف شد و به شکل کنونی درآمد. با خواندن کتاب همراه با نویسنده کارکرد بنیادین مغز انسان و اندیشیدن به شیوه ایدئولوژیک را نیز در همین بخش بررسی خواهید کرد.
در بخش سوم، سؤال جالب دیگری مطرح می‌شود. لیور ازمگراد در این بخش از کتاب مغز ایدئولوژیک با عنوان «خاستگاه‌ها» مسئله‌ی مرغ و تخم‌مرغ را تشریح می‌کند؛ این که ایدئولوژی‌ها سبب تغییرات شناختی و زیستی در مغز ما می‌شوند یا برعکس؟ غوطه‌ور شدن در ایدئولوژی می‌تواند مغز ما را تغییر دهد؟ در همین راستا او در شرح نظریات خود از پژوهش‌های تاریخی الزه فرنکل - برونسویک بهره می‌برد و در ادامه نیز رابطه‌ی بین انعطاف‌پذیری شناختی با خلاقیت را بررسی می‌کند.
کتاب مغز ایدئولوژیک؛ نگاهی متفاوت به فلسفه سیاسی
هر بخش از این کتاب می‌تواند باورهای سیاسی و اجتماعی شما یا حتی شناختی که نسبت به مغز خود دارید را به چالش بکشد. البته پیام نهایی لیور ازمگراد ناامیدکننده نیست. او نمی‌گوید که این سیم‌کشی‌های ذهنی غیر قابل تغییر هستند؛ بلکه از ما می‌خواهد با آگاهی از وجودشان، با بهره‌گیری از انعطاف‌پذیری عصبی، در برابر جزم‌اندیشی مقاومت کنیم. این کتاب به ما یادآوری می‌کند که اولین مرحله‌ی مبارزه با تعصب از مبارزه با دیگران شروع نمی‌شود؛ بلکه با خروج از چارچوب‌های ذهن خودمان شروع می‌شود.
پس اگر به‌دنبال کتابی هستید که فلسفه سیاسی را از زاویه‌ای کاملاً متفاوت به بحث بگذارد، خرید کتاب مغز ایدئولوژیک انتشارات فراهم را به شما پیشنهاد می‌کنیم. این کتاب با ترجمه‌ی اسماعیل یزدان‌پور در اختیار علاقه‌مندان به کتاب‌های مرتبط با ایدئولوژی‌های سیاسی قرار می‌گیرد.
جوایز و افتخارات کتاب مغز ایدئولوژیک
- کسب عنوان بهترین کتاب سال به انتخاب نشریه‌ی تلگراف (2025)
- کسب عنوان بهترین کتاب سال به انتخاب نشریه‌ی گاردین (2025)
- قرار گرفته در فهرست نامزدهای جایزه کسب‌وکار پورچ لایت (2025)
- کتاب تحسین‌شده‌ی نشریه‌های نیویورک‌تایمز، فایننشال‌تایمز، نیو ساینتیست و...
نکوداشت‌های کتاب مغز ایدئولوژیک
- کتاب مغز ایدئولوژیک اثری جذاب و تأمل‌برانگیز است که بررسی می‌کند چرا برخی افراد به تفکرات اقتدارگرایانه گرایش پیدا می‌کنند درحالی‌که برخی دیگر این توانایی را دارند که باورهای مسلط را زیر سؤال برده و در برابر آن‌ها مقاومت کنند. (نایجل وربرتون، نویسنده)
- کتابی تازه و پرکشش... لیور ازمگراد چنان گیرا و دلنشین می‌نویسد که به‌راحتی می‌توانید با قلمش ارتباط برقرار کنید. (نیویورک‌تایمز)
- این اثر یکی از چالش‌برانگیزترین کتاب‌هایی‌ست که در تمام زندگی‌ام خوانده‌ام. کتاب‌های کمی بوده‌اند که تا این حد ذهن مرا به خود مشغول کنند. (جان برن - مورداک، فایننشال‌تایمز)
کتاب مغز ایدئولوژیک برای شما مناسب است اگر
- از پژوهشگران یا دانشجویان علوم بین‌رشته‌ای هستید و پیوند میان رفتارهای سیاسی و اجتماعی با زیست‌شناسی عصبی را مورد بررسی قرار می‌دهید.
- به شناخت ریشه‌های تعصب و افراط‌گرایی علاقه دارید.
- کتاب‌های مرتبط با خودشناسی و پرورش تفکر انتقادی را دنبال می‌کنید و به دنبال ایجاد فروتنی فکری در خود هستید.
در بخشی از کتاب مغز ایدئولوژیک: علم بنیادین تفکر منعطف می‌خوانیم
وقتی بدن مسحور ایدئولوژی را در خیال آوریم - ذهنی انعطاف‌ناپذیر و شیفته‌ی یک آیین - با چهره‌ای بی‌شکل و نامشخص روبه‌رو می‌شویم. استعاره‌هایی که برای توصیف مغزِ مورد هجومِ یک ایدئولوژی به کار می‌بریم، به این راز و این نوع خلاء مه‌آلود دامن می‌زنند. استعاره‌هایی از ذهنی که تهی می‌شود. ذهنی که هیپنوتیزم می‌شود. ذهنی که فریب خورده یا آرام‌بخشی به آن تزریق شده. ذهنی که کودک‌واره شده و به دوران کودکی بازگشته. ذهنی که منگ و گیج از دروغ است.
برخی از این قیاس‌ها بر تصویری از انباشتگیِ طاقت‌فرسا تکیه دارند: ذهنی مملو از ایده‌های غلطی که در آن ویراژ می‌دهند. فرد ایدئولوگ لبریز از توهمات و احساسات است؛ سرشار از نفرت، سرشار از ترس، سرشار از انزجار، غرق در عشقی ناکام و شهوتی سیری‌ناپذیر به قدرت. تنها دروغ، دروغ و دروغ است که پشت چشمانشان می‌چرخد. شعارهای ساده‌انگارانه با افراطی بی‌پروا در جمجمه او بالا و پایین می‌پرند. به گذشته بازگردید! به سوی آینده پیش بروید! همه‌جا شهروندانِ ناکجاآباد در کمین‌اند...
در این استعاره‌ها، فرد مؤمن پر از چیزهای بد است، و زیاده‌روی در چیز بد هیچ‌گاه شگفت‌انگیز نیست. فرد ایدئولوگ که از توهمات باد کرده، وقار و تسلط بر خود را از دست داده و خیلی ساده تسخیر می‌شود.
در قیاس‌های دیگر، ذهن فرد تازه‌وارد، تهی و توخالی است. تق، تق. آن جا کسی نیست. نه فکری. نه ذهنی. نوعی آگاهی کاذب. تنها نوعی پوسته. ایدئولوژی‌ها تمام جوهره را می‌مکند و تنها خلاء باقی می‌ماند.
