کتاب عقده ادیپ: درآمدی کوتاه و نو

کتاب عقده ادیپ اثر پول روهلدر مجموعه‌ای از ایده‌ها و نظرات فروید است که چیستی و نشانه‌های وجود این عقده - اختلال را که از کودکی شکل می‌گیرد، برای ما شرح می‌دهد. این کتاب ما را با نظریات روانکاویِ روانشناسانی همچون ملانی کلاین و کارن هورنای که با فروید مخالف هستند و رویکرد فرویدی را ناکامل و ناقص می‌دانند، آشنا می‌کند تا بتوانیم نگاه دقیقی نسبت به نظریه‌ی عقده‌ی ادیپ داشته باشیم.

درباره‌ی کتاب عقده ادیپ

بسیاری از روان‌شناسان، از جمله یونگ، ویکتور فرانکل، سابینا اسپیلرین و... نظراتی را درباره‌ی تأثیرپذیری کودک از محیط، معنا درمانی، غریزه‌ی مرگ و... بیان کردند و کوشیدند تا زندگی انسان را از مرحله و سنی که در آن قرار دارد، فراتر ببرند و بهبود ببخشند؛ فروید این‌گونه نبود. او اعتقاد داشت هر چه حالا هست، در زمانی ریشه دارد که ما توان انتخاب نداشته‌ایم و چیزی نیستیم جز انعکاس دوران کودکیمان. کتاب عقده ادیپ (The Oedipus Complex) اثر پول روهلدر (Poul Rohleder)، یکی از نظریه‌های روانکاوی فروید را بررسی کرده و آن را برای ما شرح می‌دهد.

پول روهلدر در کتاب عقده ادیپ موضوعاتی را بیان می‌کند که شاید کمی عجیب به‌نظر برسند و در تمام فرهنگ‌های جهان، تابو و خط قرمز اخلاقی باشند، اما با این وجود حقیقت دارند. پول روهلدر کوشیده است تا نظریات عقده ادیپ و الکترا را به‌طور خلاصه و واضح برای ما بازگو کند تا با چالش‌هایی که از کودکی به‌وجود می‌آیند، آشنا شویم.

نظریات روانکاوی فروید و مخالفان او

فروید معتقد بود دختران تا سن بلوغ از آلت تناسلی خود آگاهی ندارند! دختران نمی‌دانند که آن‌ها نیز همچون مردان دستگاه تناسلی کاملی دارند و این عدم آگاهی موجب می‌شود که تصور کنند که خود، مادرشان و تمام زنان اخته شده‌اند، زیرا پدرشان دارای دستگاه تناسلی است؛ همین موضوع موجب می‌شود تا دخترها به پدر خود و سایر مردان رشک بورزند و این موضوع را «رشک آلت» می‌گویند. این نظریه در کتاب عقده ادیپ مورد نقد و اعتراض بسیاری از روان‌شناسان پس از فروید قرار گرفته است.

یکی از روانکاوانی که نظریه‌ی رشک آلت را مورد انتقاد قرار داده، ملانی کلاین و کارن هورنای است. این دو روانکاو نمی‌توانند بپذیرند که یک روانکاو مهم و بزرگ همچون فروید، واقعاً معتقد باشد که دختران تا قبل از بلوغ، از وجود آلت تناسلی بی‌خبر هستند. نظریات این روانکاوان در کتاب عقده ادیپ ترجمه‌ی سیدعلی قائم‌مقامی به ما نشان می‌دهد که فروید هیچ ایده و دانشی از بدن زنان نداشته است و نمی‌داند که دختران، خواسته یا ناخواسته، از سن طفولیت، از وجود عضو تناسلی در بدن خود آگاه هستند.

عقده ادیپ، چالش حل‌ناشدنی در روانکاوی

فروید معتقد بود پسرها از پدر خود می‌ترسند، زیرا پدرشان را رقیب جنسی بزرگ‌تر و قوی‌تر از خود می‌دانند که موفق شده مادرشان را تصاحب کند. این نظریه‌ی عجیب، مدل دخترانه هم دارد. پسر از پدر خود می‌ترسد و دختر به پدر خود حسادت می‌کند. کتاب عقده ادیپ اثر پول روهلدر ما را با نظرات سایر روان‌شناسان که ایده‌ها و نظریات فروید را ناکامل و مغایر با واقعیت می‌دانند، آشنا می‌کند و نشان می‌دهد که نمی‌توان همه‌چیز را از زاویه‌ی جنسی مورد قضاوت قرار داد و این نوع تحلیل، بسیار ناقص است.

با خرید کتاب عقده ادیپ انتشارات فراهم با برخی از ایده‌های فروید همچون رشک آلت و ... که از معروف‌ترین نظریه‌های رویکرد روانکاوی قرن بیستم است آشنا می‌شوید و ایده‌های مخالفان و منتقدان این نظریات را نیز خواهید خواند.

کتاب عقده ادیپ برای شما مناسب است اگر

• می‌خواهید با مطالعه‌ی یک کتاب درباره عقده ادیپ، با نظریات فروید و روانکاوان مخالف این نظریه‌ی روان‌کاوانه آشنا شوید.
• به خواندن آن دسته از کتاب‌های روانکاوی که شما را با نظریات مرتبط با ضمیر ناخودآگاه آشنا می‌کنند، علاقه‌مندید.
• در جست‌وجوی یکی از موجزترین کتاب‌های روانشناسی هستید که خلاصه‌ای از مهم‌ترین نظریه‌های روانکاوی و رویکرد فرویدی را بازگو کرده است.

در بخشی از کتاب عقده ادیپ: درآمدی کوتاه و نو می‌خوانیم

هورنای معتقد بود که در جریان عقده‌ی اُدیپ، وقتی امیال دختر به پدرش ناگزیر با ناکامی روبه‌رو می‌شود، فقط کنار گذاشتنِ پدر به‌عنوان اُبژه‌ی عشق رخ نمی‌دهد، بلکه همزمان نوعی «گریز از زنانگی» نیز شکل می‌گیرد (1926، ص 333).

از نظر او، ممنوع ‌بودنِ میل دختر به پدر با اضطرابی همراه است که هم به آسیب‌پذیریِ ادراک‌شده‌ی اندام‌های جنسی زنانه مربوط می‌شود و هم به جایگاه‌ها و نقش‌های اجتماعیِ زنان. هورنای همچنین از فانتزی‌ای عمیقاً واپس‌رانده‌شده سخن می‌گوید که در آن، دختر خود را گویی ازطریق رابطه‌ای جنسی با پدر، مختون‌شده تصور می‌کند.

به ‌گفته‌ی هورنای، دختر به تفاوت اندازه‌ی بدن خود با بدن پدر آگاه است و درنتیجه، تفاوت میان واژنِ خود و آلتِ پدر را نیز درک می‌کند. این آگاهی می‌تواند به ترسی عمیق از دخول و آسیب ‌دیدن، و حتی نابودی، اندام‌های جنسی بینجامد. این ترس با شنیدن یا مشاهده‌ی موضوعاتی مانند قاعدگی، سقط جنین یا زایمان تشدید می‌شود. ازآنجاکه دختر، برخلاف پسر، نمی‌تواند به‌طور مستقیم سالم ‌بودن اندام جنسی خود را بررسی کند، این هراس شدت بیشتری می‌یابد (هورنای، 1933).

هورنای عامل مهمِ دیگری را نیز در شکل‌گیری «گریز از زنانگی» برجسته می‌کند: احساس گناه و ناامنیِ دختر درباره‌ی بدن زنانه. به باور او، این احساسات درنتیجه‌ی پیام‌های اجتماعی و فرهنگی درباره‌ی فروتریِ زن، تجربه‌های منفیِ مرتبط با خودارضایی، و برداشت از آسیب‌پذیریِ بدن زنانه در پیوند با قاعدگی شکل می‌گیرند.