کتاب روان‌کاوی و استعمارگری: درآمدی کوتاه و نو

معرفی کتاب روان‌کاوی و استعمارگری: درآمدی کوتاه و نو

کتاب روان‌کاوی و استعمارگری تلاشی مهم برای بازاندیشی در یکی از تاثیرگذارترین سنت‌های فکری قرن بیستم است. سالی سوارتز نشان می‌دهد که روان‌کاوی، برخلاف ادعای جهان‌شمولی و بی‌طرفی علمی، در بستری تاریخی شکل گرفته که عمیقا تحت‌تاثیر گفتمان‌های استعماری اروپا بوده است و بسیاری از مفاهیم و استعاره‌های بنیادین روان‌کاوی در دوره‌ای پدید آمده‌اند که جهان‌بینی اروپامحور و سلسله‌مراتب فرهنگی میان «متمدن» و «بدوی» بر علوم انسانی و اجتماعی سایه انداخته بود.

درباره‌ی کتاب روان‌کاوی و استعمارگری

سالی سوارتز (Psychoanalysis and Colonialism) در کتاب روان‌کاوی و استعمارگری (Sally Swartz) به ارتباط تاریخی میان شکل‌گیری روان‌کاوی و فضای فکری دوران استعمار اشاره می‌کند. او نشان می‌دهد که در برخی نوشته‌های فروید، ایده‌ی «بدویت» برای توضیح جنبه‌هایی از روان انسان به کار رفته و ناخودآگاه گاهی با استعاره‌هایی مانند قلمروهای رام‌نشده توصیف شده است. سوارتز این نوع زبان و استعاره‌ها را در زمینه‌ی تاریخی گسترش استعمار اروپایی بررسی می‌کند و سپس به نقدهای متفکران ضداستعماری و مسئله‌ی استعمارزدایی از روان‌کاوی می‌پردازد.

نگاه متفکران ضداستعماری به روان‌کاوی

سالی سوارتز در بخشی از کتاب روان‌کاوی و استعمارگری به اندیشمندانی مانند فرانتس فانون، امه سزر و آلبر ممی اشاره می‌کند که برخی فرضیه‌های جهان‌شمول روان‌کاوی کلاسیک را نقد کرده‌اند. به نظر این متفکران، تجربه‌ی زندگی در شرایط استعمار می‌تواند بر شکل‌گیری هویت، احساسات و روابط انسانی افراد تاثیر عمیقی بگذارد؛ موضوعی که در بسیاری از نظریه‌های اولیه‌ی روان‌کاوی کمتر مورد توجه قرار گرفته است.

فرانتس فانون تاکید می‌کند که استعمار افزون بر ساختارهای سیاسی و اقتصادی، بر تجربه‌های روانی و هویتی افراد نیز اثر می‌گذارد. از این رو، سالی سوارتز بر اهمیت توجه به زمینه‌های تاریخی، فرهنگی و روابط قدرت در فهم مسائل روانی تاکید می‌کند.

روان‌کاوی چگونه جهان‌شمول می‌شود؟

سالی سوارتز در خلال بررسی مسئله‌ی استعمارزدایی از روان‌کاوی، که هدف آن بازنگری در مفاهیم، روش‌ها و پیش‌فرض‌های این حوزه است، پیشنهاد می‌کند که روان‌کاوی باید حساسیت بیشتری نسبت به فرهنگ، تاریخ، نژاد و تجربیات متفاوت انسانی پیدا کند. چنین رویکردی می‌تواند این دانش را از یک چارچوب محدود به تجربه‌ی زیسته‌ی روانکاو، خارج کرده و آن را به ابزاری برای فهم پیچیدگی‌های ذهن در جوامع گوناگون تبدیل کند.

کتاب روان‌کاوی و استعمارگری ترجمه‌ی اسماعیل یزدان‌پور با طرح پرسش‌هایی بنیادین درباره‌ی رابطه‌ی علم، قدرت و فرهنگ، زمینه‌ای برای گفت‌وگوهای تازه در روان‌کاوی و علوم انسانی فراهم می‌کند. سالی سوارتز می‌کوشد راهی برای بازخوانی خلاقانه‌ی روان‌کاوی پیشنهاد دهد؛ رویکردی که به جای کنار گذاشتن این سنت فکری، آن را در پرتو تجربه‌های متنوع انسانی و شرایط تاریخی گوناگون بازتفسیر کند.

خرید کتاب روان‌کاوی و استعمارگری انتشارات فراهم فرصتی برای آشنایی با یکی از بحث‌های مهم و کمتر مطرح‌شده در تاریخ روان‌کاوی است. مطالعه‌ی این اثر برای کسانی که به پیوند میان روان‌کاوی، تاریخ و مطالعات پسااستعماری علاقه دارند، دریچه‌ای تازه به روی شیوه‌های متفاوت اندیشیدن درباره‌ی ذهن، هویت و تجربه‌های انسانی می‌گشاید.

نکوداشت‌های کتاب روان‌کاوی و استعمارگری

• سالی سوارتز در کتاب روان‌کاوی و استعمارگری، شرحی به‌موقع، دقیق و قابل‌فهم از درهم‌تنیدگی‌های روان‌کاوی با استعمار ارائه می‌دهد و در عین حال نشانه‌ها و مسیرهایی را معرفی می‌کند که می‌توانند راهنمای شکل‌گیری روان‌کاوی استعمارزدوده باشند. (دکتر وهبی لانگ، مدیر کلینیک راهنمایی کودک در دانشگاه کیپ‌تاون و نویسنده‌)
• سالی سوارتز در کتاب روان‌کاوی و استعمارگری به همکاران خود و همه‌ی علاقه‌مندان دیدگاهی ارائه می‌دهد که از جهاتی منحصربه‌فرد است؛ دیدگاهی که جهان ما را از بیرونِ زمینه‌ی فرهنگی اروپایی یا آمریکای شمالی می‌نگرد. این نگاه دوباره به گذشته و حالِ ما ابزاری بسیار ارزشمند برای اندیشیدن به این مسئله فراهم می‌کند که روان‌کاوی در شرایط اجتماعی، اقتصادی و سیاسی تازه‌ای که امروز در آن قرار گرفته‌ایم و همراه آن پیش می‌رویم، چه ارزشی می‌تواند داشته باشد. (دکتر استیون نوبلاخ، استاد وابسته‌ی بالینی و ناظر آموزشی در برنامه‌ی پست‌دکتری روان‌درمانی و روان‌کاوی دانشگاه نیویورک، نویسنده‌)

کتاب روان‌کاوی و استعمارگری برای شما مناسب است اگر

• به روان‌کاوی علاقه دارید و می‌خواهید با تاریخ شکل‌گیری و زمینه‌های فرهنگی آن بیشتر آشنا شوید.
• دانشجو یا پژوهشگر روان‌شناسی، روان‌کاوی، مطالعات فرهنگی یا علوم اجتماعی هستید.
• به اندیشه‌های متفکران ضداستعماری مانند فرانتس فانون، امه سزر و آلبرت ممی علاقه دارید.
• می‌خواهید با ایده‌ی استعمارزدایی از روان‌کاوی و تأثیر فرهنگ و تاریخ بر فهم روان انسان آشنا شوید.

در بخشی از کتاب روان‌کاوی و استعمارگری: درآمدی کوتاه و نو می‌خوانیم

گِزا روهایم، روان‌کاو و انسان‌شناس، با الهام از جست‌وجوی فروید برای یافتن ذهنیت مردمان «بدوی» در کتاب توتم و تابو و تحت تأثیر امکان ظهور علم جدیدی با عنوان «انسان‌شناسی روان‌کاوانه»، سفری جهانی را آغاز کرد که از آفریقا تا استرالیا و از گینه نو تا ایالات‌متحده را دربرمی‌گرفت. گزارش‌های مفصل او، درک خود از مردمی را که موردمشاهده قرار داده بود، براساس زندگی روزمره، آیین‌ها و اعمال جنسی‌شان و نیز بر مبنای تصوراتش درباره‌ی حیات ناخودآگاه آن‌ها، با جزئیات ثبت می‌کند. او پس‌از بازگشت گفت: «روزی براساس تحقیقات مشابه، امکان ایجاد یک طبقه‌بندی روان‌شناختی از بشر فراهم خواهد شد» (1932، ص 4). گستره‌ی تعمیم‌هایی که او در شرح خود ارائه می‌دهد، از اطمینان خاطرش درمورد جدایی «بدوی» از «متمدن» و نیز درمورد وجود سلسله‌مراتبی از تکامل در میان نوع بشر حکایت دارد. برای مثال، او می‌گوید:

شکافی عمیق، استرالیایی‌ها را از تمامی مردمان دیگر (که من آن‌ها را می‌شناسم) جدا می‌کند؛ تنها دوستان من در بیابان مرکزی استرالیا را می‌توان به معنای واقعی کلمه «بدوی» نامید. برجسته‌ترین نشانه‌های ممیزه‌ی این قشر عبارت‌اند از: فقدان دوره‌ی نهفتگی، عمق به نسبت کمِ سرکوب، همراه با فرافکنی‌ای که به‌سرعت در پی آن می‌آید، و فقدان کامل شکل‌گیری شخصیت واکنش‌گرای مقعدی. تمامی «بدوی‌های» دیگری که من می‌شناسم (سومالیایی‌ها، پاپو_ملانزیایی‌ها، سرخ‌پوست‌های یوما)، ازنظر روان‌شناختی به ما نزدیک‌ترند تا به استرالیایی‌ها (1932، ص 5).

کار روهایم متأثر از زمانی بود که با مردمان مورداشاره‌اش سپری، و شامل استفاده از یک مترجم نیز می‌شد؛ اما لحن آن در مفروضات مربوط به سلسله‌مراتب نژادیِ تکامل ذهنی و یا در موضع بیگانه‌ساز و دیگری‌انگارانه‌اش نسبت به گروه‌هایی که توصیف می‌کند، به‌طور اساسی با کتاب توتم و تابو تفاوتی ندارد.

فهرست مطالب کتاب

از نگاه دیگران
معرفی مجموعه کتاب‌های درآمدی کوتاه و نو بر روان‌کاوی راتلج
یادداشت دبیر مجموعه
معرفی کوتاه کتاب
مقدمه‌ی مترجم
سپاسگزاری‌ها
فصل اول: مقدمه
فصل دوم: فروید و یونگ استعماری
فصل سوم: ضداستعمار و روان‌کاوی
فصل چهارم: استعمارزدایی از روان‌کاوی
منابع
نمایه