کتاب راه‌های نو در روانکاوی

کارن هورنای یکی از چهره‌هایی بود که عبور از روانکاوی فرویدی را نه با طرد کامل آن، بلکه با بازاندیشی انتقادی و انسانی‌تر کردن مفاهیمش ممکن ساخت. کتاب راه‌های نو در روانکاوی دقیقا‌ً در همین نقطه می‌ایستد؛ اثری که در آن نویسنده می‌کوشد روانکاوی را از قالب یک نظام نظری بسته خارج کند و آن را به دانشی زنده، انعطاف‌پذیر و پاسخ‌گو به تجربه‌ی واقعی انسان تبدیل کند.

درباره‌ی کتاب راه‌های نو در روانکاوی

دوران روانکاوی فرویدی با تمام اثرگذاری‌اش، مانند بسیاری از نظام‌‌های فکری بزرگ دیگر به پایان رسید و پس از او روانکاوی وارد مرحله‌ای شد که بیش از آن‌که بر اقتدار یک نظریه‌ی واحد تکیه داشته باشد، میدان گفتگو، نقد و بازسازی است. کارن هورنای (Karen Horney) در کتاب راه‌های نو در روانکاوی (New Ways in Psychoanalysis)، با نگاهی تحلیلی اما غیرجزمی، مفاهیم محوری فروید را به چالش می‌کشد و نشان می‌دهد که چگونه تأکید افراطی بر غرایز و تعارضات جنسی، بسیاری از رنج‌های انسانی را نادیده می‌گیرد.

برخلاف دیدگاه فروید که روان‌نژندی را عمدتاً حاصل تعارض‌های ناهشیار میان غرایز و سرکوب‌های دوران کودکی می‌دانست، کارن هورنای در کتاب راه‌های نو در روانکاوی توضیح می‌دهد که روان‌نژندی نتیجه‌ی شیوه‌های ناسازگارانه‌ای است که فرد برای کنار آمدن با اضطراب‌های بنیادین زندگی و روابط انسانی در پیش می‌گیرد. او تأکید می‌کند که این اضطراب‌های بنیادین اغلب ریشه در تجربه‌ی ناامنی عاطفی، احساس طردشدگی یا فقدان محبت در روابط اولیه دارند و کودک را وادار می‌کنند برای حفظ بقای روانی خود، الگوهای خاصی از رفتار و نگرش را شکل دهد.

پایان روانکاوی مردسالارانه و کشف راه‌های نو

یکی از بخش‌های مهم و پیشرو کتاب راه‌های نو در روانکاوی، پرداختن به روانشناسی زن و نقش فرهنگ در شکل‌دهی به تجربه‌ی زنان است. کارن هورنای به طور صریح با مفهوم «حسادت به آلت مردانه» مخالفت کرده و آن را نه واقعیتی روانی، بلکه محصول ساختارهای اجتماعی مردسالار می‌داند. او تأکید می‌کند آن‌چه در بسیاری از زنان به‌عنوان احساس کمبود یا حقارت دیده می‌شود، نتیجه‌ی موقعیت اجتماعی، محدودیت‌ها و انتظارات فرهنگی است، نه نقصان ذاتی. این دیدگاه، کارن هورنای را به یکی از نخستین منتقدان فمینیستی روانکاوی فرویدی تبدیل می‌کند و جایگاه ویژه‌ای به کتاب در تاریخ روانشناسی می‌بخشد.

در فصل‌های پایانی کتاب راه‌های نو در روانکاوی، کارن هورنای به پیامدهای عملی دیدگاه‌های خود برای روان‌درمانی می‌پردازد. او معتقد است درمانگر باید به جای تمرکز صرف بر تعارضات غریزی و تفسیرهای نمادین، به روابط فعلی بیمار، الگوهای رفتاری او در زندگی روزمره و نحوه‌ی مواجهه‌اش با اضطراب توجه کند. لحن کتاب در این بخش‌ها نسبتاً روشن‌تر و کاربردی‌تر است و نشان می‌دهد نویسنده به روانکاوی نه فقط به‌عنوان یک نظریه، بلکه به‌عنوان ابزاری برای کمک واقعی به انسان‌ها نگاه می‌کند.

در مجموع، کتاب راه‌های نو در روانکاوی، نه تنها سندی تاریخی از گسست در روانکاوی کلاسیک است، بلکه متنی زنده برای خواننده‌ی امروز محسوب می‌شود. هرچند برخی خوانندگان امروزی، زبان آن را تا حدی قدیمی و سخت می‌دانند، با این حال، بسیاری بر این باورند که این اثر برای فهم تحول اندیشه‌ی روانکاوانه، نقد فروید و توجه به نقش فرهنگ و روابط انسانی، اثری کلیدی و ارزشمند است.

اکبر تبریزی این کتاب روانشناسی را به فارسی برگردانده و انتشارات بهجت آن را چاپ و منتشر کرده است.

کتاب راه‌های نو در روانکاوی برای شما مناسب است اگر

• به دنبال کتابی نواندیشانه در نقد روانکاوی فرویدی هستید؛ کتابی که نه فروید را نقد کند و نه به نظریه‌ی او تکیه کند.
• سایر آثار کارن هورنای را خوانده‌اید و نگرش این نویسنده برای شما جالب توجه بوده است.
• دانشجوی رشته‌ی روانشناسی هستید و برای پژوهش‌های خود منابع مهم را جستجو می‌کنید.

در بخشی از کتاب راه‌های نو در روانکاوی می‌خوانیم

در فرهنگ ما [غربی‌ها] گرایش‌های خودشیفتگی بسیار است. اغلب مردم ظرفیت و توانایی دوستی و مهرورزی واقعی را ندارند؛ و خودمحورند، یعنی فقط به‌ایمنی، تندرستی و تأیید خود علاقه دارند؛ احساس ناایمنی می‌کنند و می‌خواهند اعتبار خود را بیش از آنچه هست جلوه دهند. فاقد داوری در ارزش خود هستند زیرا آن را به‌دیگران واگذاشته‌اند. این انواع خودشیفتگی فقط به‌روان‌نژندها که ظرفیت خود را از دست داده‌اند محدود نمی‌شود.

فروید خاستگاه آن گرایش را بیولوژیکی می‌داند. اما این فرض خلاف برداشت وی از مفهوم غریزه‌هاست. وی برحسب عادت خود، عوامل فرهنگی را به‌حساب نیاورده است. دو عامل ایجادکننده خودشیفتگی در روان‌نژندها در فرهنگ ما فعال هستند. عوامل فرهنگی فراوانی در ایجاد ترس و تنش‌های خصمانه بین مردم و بیگانه کردن آنان از یکدیگر در کار است. کاهش خودانگیختگی شخص نیز علت‌های مختلف دارد، از قبیل استاندارد شدن احساس‌ها و افکار و رفتار، و اینکه درباره‌ی مردم نسبت به‌ظاهرشان قضاوت می‌شود و نه باطنشان. به‌علاوه، فرهنگ غرب تلاش برای به‌دست آوردن مقام و منزلت به‌منزله‌ی وسیله‌ی چیره‌شدن بر ترس و تهی بودن درونی را توصیه می‌کند.

خلاصه، مشاهداتی را که فروید در مورد مبالغه درباره‌ی خود و خودمحوری به‌ما منتقل کرده است تا به‌کار ببندیم امکان می‌دهد تا تفسیری جز آنچه وی توصیه کرده است به‌عمل آوریم. من بر این باورم که غریزه را یک عامل ایجادکننده به شمار آوردن مانع درک اعتبار گرایش‌های ویژه‌ی شخصیت است. به‌نظر من، خودشیفتگی ناشی از غریزه نبوده بلکه نماینده‌ی روان‌نژندی و تلاشی است در راه مقابله با خود و دیگران به‌وسیله‌ی خودبزرگ‌انگاری.