کتاب فراسوی فروید: از روانکاوی فردی تا روانکاوی اجتماعی

کتاب فراسوی فروید نوشته‌ی اریک فروم، تلاشی برای بازنگری در برخی از مبانی روانکاوی فرویدی و بسط آن به حوزه‌ی جامعه و فرهنگ است. نویسنده مفاهیم بنیادین روانکاوی فرویدی را حفظ می‌کند، اما با تقلیل بسیاری از ویژگی‌های روانی به میل جنسی و مراحل رشد لیبیدویی، موافق نیست. از دید او، شخصیت انسان فقط در نتیجه‌ی غرایز و تجربه‌های کودکی شکل نمی‌گیرد؛ شرایط تاریخی، طبقاتی، فرهنگی و اقتصادی نیز در شکل‌دهی به آن نقش دارند.

درباره‌ی کتاب فراسوی فروید

اریک فروم (Erich Fromm)، کتاب فراسوی فروید (Beyond Freud) را nv سه بخش به رشته‌ی تحریر درآورده است؛ بخش نخست که سنگین‌ترین و نظری‌ترین بخش کتاب است، ساختار تکانه‌ی انسان و رابطه‌ی آن با فرهنگ نام دارد؛ در این بخش، نویسنده از روانکاوی فرویدی آغاز می‌کند، نقاط قوت آن مثل موضوعات مربوط به ضمیر ناخودآگاه، تعارض‌های درونی، مقاومت و ساختار پویای شخصیت را حفظ می‌کند ولی مبانی غریزی و جنسی آن را بازنگری می‌کند.

هدف اریک فروم پاسخ به این پرسش است که آیا می‌توان شخصیت، رفتار و اختلالات انسان را فقط با غرایز زیستی، میل جنسی و تجربه‌های کودکی توضیح داد، یا باید ساختار جامعه، طبقه، خانواده، فرهنگ، شیوه تولید و مناسبات قدرت را نیز وارد روانکاوی کرد؟ پاسخ نویسنده روشن است: انسان صرفا محصول غرایز و محصول جامعه نیست، بلکه ساختار روانی در جریان تعامل میان نیازهای انسانی، تجربه‌ی شخصی و شرایط اجتماعی تاریخی شکل می‌گیرد.

نقش جامعه در شکل دادن به شخصیت انسان

در نظریه‌ی فرویدی، بسیاری از ویژگی‌هایی مانند خساست، جاه‌طلبی، خودشیفتگی، پرخاشگری، سادیسم، مازوخیسم یا حتی برخی پدیده‌های فرهنگی و اجتماعی، به مراحل رشد جنسی نسبت داده می‌شوند. اریک فروم در کتاب فراسوی فروید معتقد است این نتیجه‌گیری‌ها، اغلب شرایط تاریخی و اجتماعی را نادیده می‌گیرند و ویژگی‌های انسان طبقه‌ی متوسط جامعه‌ی سرمایه‌داری را با طبیعت ذاتی انسان اشتباه می‌گیرند.

پیشنهاد اریک فروم، مفهوم شخصیت معمولی اجتماعی است؛ یعنی آن اصول بنیادین شخصیتی که میان اعضای مختلف یک جامعه یا طبقه‌ی اجتماعی شکل می‌گیرد و آنان را وادار می‌کند که وظایف و توقعاتی که از آنان می‌رود را به درستی انجام دهند. در این تعریف، جامعه شخصیت افراد را چنان شکل می‌دهد که آن‌ها، از روی انتخاب، عادت و حتی وجدان و با رضایت شخصی خود، به آنچه جامعه از آنان می‌خواهد، تن می‌دهند.

سلامت روان در پیوند با مناسبات اجتماعی و تاریخی

در بخش دوم کتاب فراسوی فروید که نیازهای روانی و جامعه نام دارد، اریک فروم از نیازهای مهم افراد در مسیر ساخت معنا و جهت زندگی می‌گوید؛ مثل نیاز به ارتباط، احساس تعلق، هویت و تعهد. نکته‌ی مهم این است که جامعه هم می‌تواند این نیازها را به شکلی پویا و سازنده، پاسخ دهد و هم به شکلی منفی، از مسیر درستشان، منحرف کند. اریک فروم جامعه را صرفا سرکوبگر یا سازنده نمی‌بیند، بسته به سالم یا بیمار بودن یک اجتماع، آن می‌تواند سویه‌هایی مثبت یا منفی داشته باشد.

بخش سوم کتاب نیز از سه سخنرانی مربوط به سال 1959 تشکیل شده و رویکردی بالینی‌تر و تجربی‌تر دارد. کتاب حاضر گزینه‌ای عالی برای خواننده‌ای است که می‌خواهد یک کتاب روانکاوی درباره‌ی پیوند شخصیت، جامعه و ناخودآگاه را مطالعه کند.

خرید کتاب فراسوی فروید مشخص می‌کند که سلامت روان زمانی شکل می‌گیرد که فرد ضمن حفظ استقلال خود، بتواند با دیگران ارتباطی سازنده برقرار کند، هویت خویش را آگاهانه تجربه کند و زندگی‌اش را به کاری معنادار، عشق، یادگیری یا فعالیتی سازنده، پیوند دهد. این اثر توسط پرویز شریفی درآمدی و مریم ذوالفقاری به فارسی ترجمه شده و انتشارات مروارید آن را منتشر کرده است.

کتاب فراسوی فروید برای شما مناسب است اگر

• به کتاب‌های اریک فروم علاقه دارید و مایلید با مفهوم روانکاوی و روان‌درمانی از دیدگاه او آشنا شوید.
• می‌خواهید بدانید که روانشناسی اجتماعی چیست و نقد نظریه فروید از نگاه فروم به چه صورت انجام می‌شود.
• به بررسی تاثیر خانواده، طبقه‌ی اجتماعی، سیستم اقتصادی و مناسبات قدرت بر شکل‌گیری شخصیت افراد علاقه دارید.

در بخشی از کتاب فراسوی فروید: از روانکاوی فردی تا روانکاوی اجتماعی می‌خوانیم

روان‌شناسی اجتماعی باید شخصیت معمولی اجتماعی را توصیف و آن را بر اساس نیروی تکانه‌های ناخودآگاه بنیادین، ترس‌ها و نگرش‌های موجود در آن، تجزیه و تحلیل کند. همچنین باید نشان دهد تا چه حد شخصیت معمولی اجتماعی محصول شیوۀ زندگی و تولید در یک جامعه و تأثیرات طرز تفکر بر فرد است و درنهایت باید نشان دهد چگونه نیروهای روانی که در صفات شخصیتی ابراز می‌شود و شکل می‌گیرد، به‌عنوان نیروهای مولد وارد فرایند اجتماعی می‌شوند.

تنها تحلیل عینی شخصیت‌های معمولی اجتماعی، که نمی‌توان آن را در چارچوب این مقاله بررسی کرد، می‌تواند ثابت کند آیا مفاهیمی که اینجا ارائه می‌شوند، قابل استنادند یا نه، و آیا موفق می‌شود از شیوۀ تولید و زندگی در یک جامعه، ویژگی اجتماعی بودن را به دست آورد یا خیر، و این‌که آیا شناخت شخصیت معمولی اجتماعی، بینش نسبت به پویایی‌های اجتماعی را پررنگ می‌کند یا خیر.

نظریۀ شخصیت معمولی اجتماعی در اینجا به موضوعی می‌پردازد که از زمان معرفی «روان‌شناسی قومی» لازاروس و اشتاینتال، بارها و بارها از متفاوت‌ترین دیدگاه‌ها، با تکانه‌های مختلف و روش‌های مختلف، به آن پرداخته شده است. ما می‌خواهیم به سه موضوع کوتاه بپردازیم که به‌ویژه با مشکل ما مرتبط‌اند: الف) بحث آلمانی- انگلیسی در مورد «روح» جامعه، ب) نظریۀ مادی‌گرایی تاریخی، و ج) برداشت آمریکایی از «الگو» و «عادات» به‌عنوان نشان شخصیت یک جامعه خاص.