بله
زبان فقط ابزاری برای حرف زدن نیست. کتاب زندگی در دنیای متن، مجموعه‌ای از گفتگوهای پل ریکور (اندیشمند و فیلسوف برجسته‌ی فرانسوی) را در بر دارد و نه‌تنها در شناخت جهان فکری ریکور به‌عنوان یکی از بنیان‌گذاران هرمنوتیک مدرن اثرگذار است، بلکه سبب می‌شود به زبان از زاویه‌ای متفاوت نگاه کنیم. زبان میدان نبردی‌ست بین آنچه هست و آنچه می‌توانست باشد و ریکور در این گفتگوها نشان می‌دهد که کلمات چطور قدرت این را دارند که افق‌های جدیدی برای تحول را پیش روی ما بگشایند.
درباره‌ی کتاب زندگی در دنیای متن
کتاب پیش رو با ترجمه‌ی بابک احمدی مجموعه‌ای از گفتگوهای پل ریکور در باب هرمنوتیک، پدیدارشناسی و نظریه‌ی ادبی را شامل می‌شود. در خلال این گفت‌وگوها می‌توان به‌راحتی سیر اندیشه‌ی ریکور به‌عنوان یکی از مهم‌ترین اندیشمندان زنده در فلسفه‌ی اروپا را دنبال کرد. از او به‌عنوان یکی از بنیان‌گذاران هرمنوتیک مدرن یاد می‌کنند که در زمینه‌های مختلفی فعالیت کرده است؛ از فلسفه‌ی زبان گرفته تا نظریه‌ی ادبی، پدیدارشناسی، خداشناسی و حتی فلسفه‌ی تاریخ و سیاست.
پل ریکور در کتاب زندگی در دنیای متن در قالب شش گفتگو و یک بحث فلسفی با هانس گئورگ گادامر (فیلسوف آلمانی) به بررسی ماهیت متن و زبان، نقش استعاره و روایت و چگونگی شکل‌گیری معنا و هویت روایی در آثار ادبی می‌پردازد. او کالبد متن را واکاوی کرده و پا را از حدود قصد اولیه‌ی نویسنده فراتر می‌گذارد تا یاد بگیریم چطور از زوایای تازه‌ای به زمان، انسان و جهان پیرامون خود نگاه کنیم.
هر خواننده، یک جهان تازه؛ فلسفه‌ی متن از نگاه پل ریکور
بخش اول کتاب زندگی در دنیای متن با طرح پرسشی بنیادین آغاز می‌شود: متن چیست؟ ریکور در این بخش روند شکل‌گیری متن را در سه مرحله تبیین می‌کند: اول، مرحله‌ی گفتار است؛ رویدادی زنده و سه‌جانبه بین گوینده، شنونده و جهان.
دوم، نوشتار است. با ثبت گفتار، متن ویژگی‌های جدیدی پیدا می‌کند. حالا نه‌تنها می‌تواند از نیت اولیه‌ی نویسنده فاصله بگیرد، بلکه شرایط تولید آن نیز فرق کرده و همچنین مخاطبان آن نیز گسترش خواهند یافت. در نهایت نیز به تعبیر پل ریکور متن با رها شدن از مؤلف، به جهان و واقعیتی نو بدل می‌شود که هر خواننده به طریقی می‌تواند در بازآفرینی معنای آن سهیم باشد.
ریکور سپس در کتاب زندگی در دنیای متن استعاره و روایت و درواقع کارکرد خیال خلاق در متن را تحلیل می‌کند. استعاره، متن را از کاربرد متعارف خود رها کرده و واقعیت جدیدی به آن می‌افزاید و روایت، با بهره‌گیری از پی‌رنگ‌سازی، یک تجربه‌ی پراکنده‌ی انسانی را سامان بخشیده و زمان را در قالبی قابل‌فهم و پیکربندی‌شده بازآفرینی می‌کند.
هویت روایی و هرمنوتیک کنش اجتماعی
پل ریکور در مرحله‌ی بعد به هرمنوتیک کنش اجتماعی می‌پردازد. او توضیح می‌دهد که چطور هرمنوتیک در متون ادبی به کنش‌های انسانی و اجتماعی گسترش پیدا می‌کند. یعنی همان‌طور که یک متن قابلیت تحلیل و تأویل دارد، کنش انسانی هم از چنین ظرفیتی برخوردار است و او با ذکر این مسئله، در این بخش به بررسی دو مفهوم ایدئولوژی و اتوپیا (آرمان‌شهر) می‌پردازد.
دو بخش نهایی کتاب نیز به اسطوره و هویت روایی اسطوره‌ها و همچنین بحث و مناظره‌ی پل ریکور با گادامر اختصاص دارند. ریکور اسطوره‌ها و نمادها را امری خرافی نمی‌دید. او معتقد بود که انسان‌ها این داستان‌ها را به هدف فهم بهتر شر، گناه یا آزادی خلق کرده‌اند و اصلاً مفهوم هویت روایی از همین‌جا شکل می‌گیرد. یعنی انسان برای بازشناختن خود به‌جای شهود مستقیم، از روایت داستان خویش در مواجهه با متون، بهره ببرد.
از خواندن روایت دیگران تا ساختن روایت خود
در نهایت همان‌طور که گفته شد، کتاب با مناظره‌ی بین پل ریکور و هانس گئورگ گادامر به پایان می‌رسد که نسبتِ بین تبیین ساختاری/علمی و فهم تأویلی متن را بررسی کرده و راهکارهایی را بیان می‌کنند که در مواجهه با تکثر تأویل‌ها می‌توان از آن‌ها برای واکاوی متن بهره برد.
پل ریکور با کتاب زندگی در دنیای متن یادآوری می‌کند که ما صرفاً به هدف کسب اطلاعات کتاب نمی‌خوانیم؛ بلکه هر بار، وارد دنیای متفاوتی می‌شویم و وقتی از آن بیرون می‌آییم، ممکن است همان آدم قبلی نباشیم. وقتی آخرین صفحه‌ی این کتاب را می‌خوانید، شاید این پرسش بنیادین را هم از این کتاب با خود به یادگار ببرید: داستان زندگی شما را چه کسی خواهد نوشت؟ آیا صرفاً قرار است خواننده‌ی روایت‌های دیگران باشید؟ یا آگاهانه روایت خودتان از جهان را می‌سازید؟
اگر به نقد فرهنگ، روانکاوی، فلسفه یا نظریه ادبی علاقه دارید، خرید کتاب زندگی در دنیای متن نشر مرکز را به شما پیشنهاد می‌کنیم. به این کتاب به چشم یک نقشه‌ی راهنما برای درک بهتر جهان متن، کلمات، روایت‌ها و حتی خودتان نگاه کنید.
کتاب زندگی در دنیای متن برای شما مناسب است اگر
- به ادبیات، بوطیقا و نقد ادبی علاقه دارید یا در این زمینه پژوهش می‌کنید.
- از دانشجویان یا پژوهشگران فلسفه هستید و به کتابی برای شناخت هر چه بیشتر پل ریکور و رویکردهای فلسفی او نیاز دارید.
- کتاب‌های مرتبط با علوم اجتماعی و فلسفه‌ی سیاسی برای شما جالب‌توجه هستند.
در بخشی از کتاب زندگی در دنیای متن: شش گفت‌وگو، یک بحث می‌خوانیم
اگر ما کار را چون فعالیتى بشناسیم که از طریق آن به مواد شکل مى‌دهیم، آنگاه ادبیات را مى‌توان به این دلیل مطرح دانست که زبان در آن همچون ماده‌اى است شکل‌پذیر. نظریه‌ى شکل از این رو بخشى از نقادى ادبى شده است که انواع متفاوت شکل وجود دارد، همچون رمان، شعر و یا نمایش‌نویسى. پیش از هر چیز، این که بیاندیشیم کار متضاد با گفتار است، افتادن به دام ناسازه‌اى است؛ ادبیات وجود دارد چون کارى از راه گفتار و درباره‌ى گفتار انجام مى‌گیرد تا از آن یک محصول کار (یک اثر) بسازد. این نکته به گونه‌اى خاص در مورد شعر آشکار است که در آن کارى واقعى روى زبان انجام مى‌شود، کارى که آوا و معنا را در هم مى‌کند، آن هم از راهى یکسر برگشت‌ناپذیر، و به شکلى که شعر نوعى ابژه‌ى کامل را سامان دهد، چیزى در خود بسته، درست همچون تندیسى.
اگر کسى این سه مقوله، یعنى مقوله‌ى نخست یا سخن؛ مقوله‌ى دوم یا نوشتار؛ و مقوله‌ى سوم یا کار را با هم گرد آوَرَد، آنگاه کشف خواهد کرد که متن چیزى است که تأویل مى‌شود، زیرا به روى تعداد نامحدودى از خواندن‌ها گشوده است که مى‌توانند نوشتار را به گفتار زنده تبدیل کنند. خواندن کنشى انسانى است با اهمیتى فراوان، و داراى قاعده‌هایى است یکسر متفاوت از شنیدن یک مکالمه. در یک کلام، خواندنِ یک متن کارى است متفاوت از گوش سپردن به سخن گفتارى. و درست به این دلیل که متن لال است و پاسخ نمى‌دهد، باید بدان زندگى بخشید، اسلوبى در باززنده کردن گفتار در متن نهفته و انباشت شده است. به نظر من، کارکرد هرمنوتیک، تکامل دادن نظریه‌ى کنش خواندن است که خود به این توانمندى سخن در نوشتار و در کار هنرى مرتبط است. نظریه‌ى هرمنوتیک، در تکامل نظریه‌هاى موازى سرچشمه‌ى متن و خواندن، و در نمایش منتج شدن هر یک از آنان از دیگرى، شکل گرفته است.
