کتاب درس‌گفتارهایی در باب فلسفه سیاسی کانت اثر هانا آرنت از نشر بیدگل

کسی مسیر خیر و خوبی را می‌شناسد؟ کتاب درس‌گفتارهایی در باب فلسفه سیاسی کانت اثر هانا آرنت ما را با اندیشه‌ی کانت درباره‌ی سیر تکامل عقل و منطق انسان که مستقل از محیط و دیگران است و بر اساس قواعدی چون «راستی خوب است» به تکامل رسیده، آشنا می‌کند. آرنت در این کتاب انتقادی را به فلسفه‌ی کانت وارد کرده و فلسفه‌ی سیاسی کانت را در عین ارزشمند بودن، ناکامل و متناقض می‌داند.

درباره‌ی کتاب درس‌گفتارهایی در باب فلسفه سیاسی کانت

«چه کاری می‌توانم انجام دهم؟ چه کاری باید انجام دهم؟ با چه انگیزه و امیدی باید کاری کنم؟» این سه پرسش چکیده‌ای از دغدغه‌ها و چالش‌های کانت در طول زندگی فلسفی خود است. البته هانا آرنت که در این کتاب ایده‌ها و نظرات خود را درباره‌ی تکامل فلسفه‌ی سیاسی کانت مطرح می‌کند، به ما نشان می‌دهد که کانت از پرسش مهمی غافل مانده است: «چگونه حکم کنم اما قاعده و قانونی قائل نشوم؟»

امانوئل کانت با وجود اینکه به انسان و شیوه‌ی زیست و سعادتمندی بشر در ساحت اخلاق می‌پرداخت، از این واقعیت که انسان در اجتماع زیست می‌کند و از همان ابتدای زیست خود، تمام رفتارهایش از دیگران تأثیر گرفته، غافل مانده است. کانت تصور می‌کرد انسان موجودی مستقل از اطراف خود است و با کمک عقل و قوه‌ی تشخیص فردی‌اش، درباره‌ی نیک و بدها تصمیم‌گیری می‌کند؛ اما هانا آرنت در کتاب درس‌گفتارهایی در باب فلسفه سیاسی کانت نکته‌ای را یادآور می‌شود که کانت به آن توجه کمی دارد و آن میزان وابستگی انسان به محیط و دیگران است.

ما هیچ نظر و موضعی نداریم که خود به‌تنهایی آن را کشف کرده باشیم. افکار و رفتار ما انعکاسی از شرایط زیست ماست و در این وضعیت چطور باید بدون حکم و قضاوت، به نتیجه‌ای دست یابیم؟ این همان موضوعی است که هانا آرنت در کتاب حاضر به آن می‌پردازد.

فلسفه سیاسی مدرن هانا آرنت؛ تکامل فلسفه کانت

هنگامی که هیچ قاعده‌ای در کار نیست، از کجا بدانیم چه چیزی خوب و چه چیزی بد است؟ کانت اعتقاد دارد همیشه باید راست بگوییم، اما آیا واقعاً همیشه راست گفتن، عمل خوبی است؟ حتی اگر بدانیم که همیشه راست گفتن کار خوبی است، آیا برای هر کاری قاعده و قانون ثابتی وجود دارد؟

هانا آرنت در کتاب درس‌گفتارهایی در باب فلسفه سیاسی کانت نشر بیدگل ایراد این بی‌قاعده بودن امور اجتماعی را با مثالی مربوط به «انقلاب کردن» توضیح می‌دهد؛ مثلاً مردمی که می‌خواستند انقلاب فرانسه را به ثمر رسانند، از کجا باید می‌دانستند این عمل نیک است یا شر؟

یکی دیگر از نکاتی که هانا آرنت در فلسفه سیاسی کانت به آن اشاره می‌کند، تناقض‌هایی است که در نظریات او وجود دارد. کانت، جنگ را عملی منفی و مضر می‌داند، اما به‌طور هم‌زمان معتقد است که جنگ روحیه‌ی «تاجرمسلکی و مال‌اندوزی» را از بین می‌برد و روحیه‌ی فداکاری و وطن‌دوستی را بالا می‌برد؛ علاوه‌بر این، ابزارهایی که در جنگ‌ها ساخته می‌شوند، موجب پیشرفت تکنولوژی و فناوری می‌شوند. این موضوع خود نمونه‌ای از نامشخص بودن معیار کلی برای امر نیک و بد است.

کانت و تناقض‌های او در فلسفه سیاسی

امانوئل کانت درباره‌ی بسیاری از موضوعات مواضع دوگانه دارد؛ مثلاً با شورش مخالف است و نمی‌خواست دخیل یا حتی تحت‌تأثیر انقلاب‌ها باشد، اما هنگامی که انقلاب فرانسه را تماشا می‌کرد، از تماشای آن لذت می‌برد. کتاب درس‌گفتارهایی در باب فلسفه سیاسی کانت ترجمه‌ی مریم خدادادی به ما نشان می‌دهد که کانت دوست نداشت به‌عنوان بازیگر، در تحولات اجتماعی دخیل باشد، اما از اینکه تحولات را ببیند و آن‌ها را بررسی کند، لذت می‌برد.

کانت درباره‌ی «شر» نظریه‌ی عجیبی ارائه می‌دهد. او برخلاف ماکیاولی که معتقد بود باید در برابر شر ایستاد تا همه‌جا پخش نشود، شیوع شر را آغازی برای پایان شر می‌داند؛ زیرا نیروهای شر همدیگر را نابود می‌کنند و پس از این مرحله خیر و خوشی به وجود می‌آید. با این حال کانت دولت‌ها را موظف می‌داند که صلح را برای همیشه به خطر نیندازند و کاری نکنند که جهان برای همیشه درگیر جنگ و ناامنی شود.

با خرید کتاب درس‌گفتارهایی در باب فلسفه سیاسی کانت اثر هانا آرنت، با نظریات فیلسوفی آشنا خواهیم شد که عقل را تابع هیچ‌چیز نمی‌داند، بلکه آن را پیش‌رو و قانون‌گذار می‌داند، اما در این میان از حقایقی غافل مانده که هانا آرنت آن‌ها را به‌تفصیل بازگو می‌کند.

کتاب درس‌گفتارهایی در باب فلسفه سیاسی کانت برای شما مناسب است اگر

• می‌خواهید با یکی از کتاب‌های فلسفه سیاسی که کوشیده است تا برای فلسفه‌ی کانت مرحله‌ی تکاملی پیدا کند، آشنا شوید.
• از خواندن کتاب‌های هانا آرنت و فلسفه‌ی او که تحت‌تأثیر سیاست‌های لیبرالیسم و کاپیتالیسم است، لذت می‌برید.

در بخشی از کتاب درس‌گفتارهایی در باب فلسفه سیاسی کانت می‌خوانیم

واکنش کانت به انقلاب فرانسه، در نگاه اول و حتی در نگاه دوم، به‌هیچ‌وجه عاری از ابهام نیست. پیشاپیش می‌توان گفت که او هرگز در ارج نهادن به شکوه آنچه «رویداد اخیر» می‌نامید تردید به خود راه نداد و در محکوم کردن همۀ کسانی که زمینۀ آن را فراهم کرده بودند نیز هیچ‌گاه مردد نبود. با مشهورترین گفتۀ او در این خصوص شروع می‌کنم؛ به‌علاوه، این گفته، به یک اعتبار، کلید تناقض ظاهری در رویکرد او را در خود جای داده است.

این رویداد [انقلاب] نه عبارت است از کردارهایی سرنوشت‌ساز و نه خطاهایی به‌دست انسان‌ها که به‌واسطۀ آن‌ها آنچه میان انسان‌ها بزرگ بوده کوچک شده یا آنچه کوچک بوده بزرگ شده است. همچنین، حکایتِ آن حکایتِ ساختارهای سیاسی پرشکوه کهنی نیست که گویی با جادو ناپدید می‌شوند درحالی‌که ساختارهای دیگری گویی از اعماق زمین به جایشان پدیدار می‌شوند. نه، چیزی از این دست نیست. صرفاً طرز تفکر ناظران است که خود را به‌طور عمومی در این بازی تحولات بزرگ نمایان می‌کند و چنین همدلی عام و درعین‌حال بی‌علقه‌ای را نسبت به بازیگران یک طرف در مقابل بازیگران طرف دیگر به نمایش می‌گذارد، حتی به بهای اینکه این جانب‌داری، اگر آشکار شود، ممکن است بسیار به ضررشان تمام شود. این طرز تفکر به‌سبب عام بودنش، خصلتی از نوع بشر را به‌طور کلی و به‌یکباره به نمایش می‌گذارد؛ و به‌سبب بی‌علقگی‌اش، خصلتی اخلاقی از بشریت را، دست‌کم در گرایشش، به نمایش می‌گذارد، خصلتی که نه‌تنها به انسان‌ها مجال امیدواری به پیشرفت به‌سوی آنچه بهتر است می‌دهد، بلکه تا جایی که قابلیتش برای زمان حال کافی است خودش پیشاپیش پیشرفت است.

انقلابِ مردمی بااستعداد که در روزگار خودمان شاهد وقوعش بوده‌ایم ممکن است به موفقیت برسد یا نرسد؛ ممکن است مالامال از تیره‌روزی و فجایع شود تا حدی که انسان عاقل، اگر جسورانه امیدوار باشد که بار دوم با موفقیت آن را به انجام برساند، هرگز با چنین هزینه‌ای تصمیم به چنین آزمونی نگیرد بااین‌حال، به نظر من، این انقلاب در دل‌های همۀ ناظران (که خودشان درگیر این بازی نیستند) مشارکتی آرزومندانه تا سر حد شور و اشتیاق می‌یابد که خودِ ابرازش آکنده از خطر خواهد بود؛ بنابراین، این همدلی نمی‌تواند علتی جز گرایشی اخلاقی در نوع بشر داشته باشد.