کتاب شیطان اثر لئو تولستوی؛ شاهکار کوتاه ادبیات کلاسیک روسیه

کتاب شیطان، نوولایی است از نویسنده‌ای که به رمان‌های طولانی شهرت دارد. این داستان، زندگی مردی را روایت می‌کند که در دام هوس زنی متاهل گرفتار شده و تمام زندگی‌اش را بر سر این قمار می‌گذارد. لئو تولستوی در این اثر، قدرت ایجاز خود را در قالب یک موضوع ممنوعه به رخ مخاطب می‌کشد و نشان می‌دهد که چگونه می‌توان روایتی مفصل از عشق، هوس و خیانت را در بستر یک رمان کوتاه پروراند؛ بدون آنکه ذره‌ای از جذابیت و عمق داستان کم شود. این اثر یکی از نمونه‌های مهم در ادبیات روسیه است که در آن نویسنده با روایتی موجز، به کشمکش‌های اخلاقی و روانی انسان می‌پردازد.

درباره‌ی کتاب شیطان

آتشی زیر خاکستر؛ داستان ظاهری کتاب شیطان (The Devil) درباره‌ی «هوس» است؛ اما تولستوی (Leo Tolstoy) در پس این مضمون، پرسش‌هایی عمیق‌تر درباره‌ی اخلاق، میل، انتخاب و پیامدهای تصمیم‌های انسانی مطرح می‌کند. لئو تولستوی که در سال‌های پایانی حیات ادبی خود بیش از پیش به اخلاق‌گرایی گرایش پیدا کرده بود، در این رمان کوتاه به یکی از اصیل‌ترین امیال بشری می‌پردازد. او میل جنسی را محور داستان قرار می‌دهد و نشان می‌دهد که این نیاز، هنگامی که از کنترل خارج شود، می‌تواند انسان را به چه جهان پرآشوبی بکشاند.

تولستوی برای تبیین این درون‌مایه، کتاب شیطان را در بیست‌ویک فصل بسیار کوتاه نوشته و پایان داستان را نیز در دو روایت متفاوت پیش روی مخاطب قرار داده است. این ساختار، اثر را به نمونه‌ای قابل تأمل از ادبیات کلاسیک تبدیل کرده است؛ زیرا مخاطب می‌تواند از کشمکش ظاهری داستان عبور کند و به چالشی بزرگ‌تر در اعماق ذهن و روان انسان برسد.

تولستوی خبر از سقوط انسان می‌دهد

کتاب شیطان در آغاز خود به آیه‌ای عجیب از انجیل مزین شده است: «اگر چشم راستت گناه کرد آن را از حدقه خارج کن و دور بینداز چرا که برایتان بهتر است بخشی از بدنتان را از دست دهید تا آنکه تمام بدنتان در آتش دوزخ غرق شود.» نویسنده در همین ابتدای کار، قصد دارد پیش‌آگهی مهمی درباره‌ی حوادث داستان به خواننده ارائه دهد. کمی جلوتر اما ماجرا پیچیده‌تر می‌شود؛ جایی که گفته می‌شود آینده‌ای درخشان در انتظار یوگنی ایرتنوف (شخصیت اصلی داستان) است.

سؤالی که لئو تولستوی در ابتدای کتاب شیطان در ذهن مخاطب خلق می‌کند این است که اگر آینده‌ای درخشان در انتظار قهرمان داستان است، پس آن آیه‌ی عذاب و انذار انجیل برای چه آورده شده؟ نویسنده در جهان داستانی خود به این پرسش مهم پاسخ داده و به‌تدریج نشان می‌دهد که چگونه یک تصمیم شخصی می‌تواند مسیر زندگی انسان را تغییر دهد.

کتاب شیطان با معرفی یوگنی ایرتنوف، خان‌زاده‌ی روسی، آغاز می‌شود. جوانی که به‌تازگی میراث‌دار ثروت هنگفت پدرش شده و با کسب تحصیلات عالیه از دانشگاه سن‌پترزبورگ و همچنین در اختیار گرفتن زمین‌های پدری، پیش‌بینی می‌شود که موفقیت‌های چشمگیری در زندگی شخصی و کاری تجربه کند. این تصویر از جامعه‌ی اشرافی روسیه، یکی از وجوهی است که اثر را در بستر ادبیات روسیه قرار می‌دهد و آن را برای علاقه‌مندان به نویسندگان روسیه جذاب می‌کند.

وقتی هوس، سرنوشت قهرمان تولستوی را تغییر می‌دهد

داستان کتاب شیطان، جایی از ریل خارج می‌شود که یوگنی برای سرکشی به زمین‌های پدری به روستا می‌رود و در آنجا به رابطه‌ای پنهانی با زنی متأهل تن می‌دهد. البته از نظر او این احساس، هوسی گذرا است که برای آرام‌کردن نیاز جسمی‌اش به آن پناه برده؛ اما داستان در ادامه یک بحران بزرگ را پیش پای قهرمان خود قرار می‌دهد.

او نرد عشق را به دختری زیبا می‌بازد و با او ازدواج می‌کند. ازدواجی که اگرچه در ظاهر درست و آرام به نظر می‌رسد، اما درونیات یوگنی را به تلاطم می‌کشاند؛ چراکه او هنوز در فکر زن متأهل است. تولستوی از همین تضاد میان زندگی بیرونی و آشوب درونی استفاده می‌کند تا تصویری پیچیده از میل، وسوسه و احساس گناه ارائه دهد.

لئو تولستوی کتاب شیطان را استادانه پیش می‌برد و در نهایت دو پایان مختلف برای داستان خود طراحی می‌کند. این دو فرجام، هر کدام تصویری ویران‌شده از جهانی باشکوه هستند که می‌توانست وجود داشته باشد، اگر شخصیت اصلی داستان در بزنگاه تصمیم‌گیری، تسلیم هواوهوس نشده بود. همین ساختار دوگانه، کتاب را به اثری قابل توجه در میان آثار تولستوی و نمونه‌ای از یک رمان شاهکار در ادبیات کلاسیک روسیه تبدیل کرده است. این اثر توسط فرشاد قدیری به فارسی برگردانده شده و به همت انتشارات شیرانلی در اختیار مخاطبان قرا گرفته است.

با خرید کتاب شیطان انتشارات شیرانلی، داستانی پرکشش از یکی از مهم‌ترین نویسندگان روسیه را مطالعه خواهید کرد؛ اثری کوتاه که در عین حجم کم، مضامینی گسترده درباره‌ی عشق، میل، اخلاق و انتخاب انسانی در خود جای داده است.

کتاب شیطان برای شما مناسب است اگر

• به ادبیات روسیه علاقه دارید و قصد دارید یک رمان کوتاه از این کشور بخوانید.
• به آثار تولستوی و ادبیات کلاسیک علاقه‌مندید و می‌خواهید یک رمان شاهکار این نویسنده بخوانید.
• به داستان‌های پرکشش با مضمون هوس و خیانت علاقه دارید و قصد دارید نمونه‌ای درخشان و کلاسیک از این مضامین را مطالعه کنید.
• به آثار نویسندگان روسیه و روایت‌هایی با درون‌مایه‌های اخلاقی و روان‌شناختی علاقه دارید.

در بخشی از کتاب شیطان می‌خوانیم

در میان این‌همه کار سرسام‌آور، مسائلی پیش آمد که به نظر نمی‌رسید چندان مهم باشند اما باز هم یوگنی را نگران می‌کردند. او داشت دوران جوانی‌اش را مانند هر جوان قوی و مجرد دیگر می‌گذراند. به عبارت بهتر، با خانم‌های زیادی واردِ رابطه می‌شد. آدم هوس‌بازی نبود اما به قول خودش، معصوم هم به شمار نمی‌رفت و تا آنجا که برای سلامت روان و جسمش لازم بود، با خانم‌ها گرم می‌گرفت. در واقع رابطه داشتن با خانم‌ها را از شانزده‌سالگی شروع کرده و تا آن زمان هیچ مشکلی برایش به وجود نیامده بود. او هیچ‌گاه اجازه نمی‌داد که رابطه‌اش به هرزگی و بی‌بندوباری ختم شود. هرگز عاشق و دیوانه‌ی کسی نمی‌شد و تا کنون دچار بیماری خاصی هم نشده بود. برای اولین‌بار با خانمی در پیترزبورگ واردِ رابطه شد که خیاطی می‌کرد. آن زن تلاش کرده بود تا خود را به یوگنی آویزان کند اما او توانست با ترفندهایی آن زن را از سرِ خود باز کرده و زیر بار رسوایی نرود.

حالا که بیشتر از دو ماه از سکونتش در این روستا می‌گذشت، دلش هوای خانم‌ها را کرده بود اما نمی‌دانست چگونه! آن‌قدر جلوی خودش را گرفته بود که دیگر داشت می‌ترکید و احساس می‌کرد روحیه‌اش ترک خورده است. آیا برای آشناشدن با یک خانم باید به شهر می‌رفت؟ اما دقیقاً کجا؟ و چطور؟ این موضوع تنها چیزی بود که داشت یوگنی ایوانویچ را شکنجه می‌کرد و او به‌خوبی می‌دانست که تا چه حد به یک خانم نیاز دارد؛ بنابراین دیگر نتوانست در برابر چنین وسوسه‌ای طاقت بیاورد و احساس می‌کرد که تمام فکر و ذکرش درگیر آن شده است. هر زنی که از جلوی چشمش رد می‌شد، عین میخ به او خیره می‌ماند!