کتاب فیلم به مثابه فلسفه

معرفی کتاب فیلم به مثابه فلسفه

کتاب فیلم به مثابه فلسفه نوشته‌ی صالح نجفی، اثری تأمل‌برانگیز در حوزه‌ی نقد فیلم و فلسفه‌ی سینما است که تلاش می‌کند نسبت میان اندیشه و تصویر را از زاویه‌ای متفاوت بررسی کند. این کتاب نه صرفاً درباره‌ی فیلم‌ها، بلکه درباره‌ی امکان تفکر از طریق سینماست؛ اینکه آیا فیلم تنها موضوعی برای تحلیل فلسفی است یا خود می‌تواند به شیوه‌ای مستقل فلسفه‌ورزی کند. نویسنده در این اثر، خواننده را به مواجهه‌ای عمیق‌تر با سینما و ظرفیت‌های فکری آن دعوت می‌کند.

درباره‌ی کتاب فیلم به مثابه فلسفه

کتاب فیلم به مثابه فلسفه صالح نجفی، به یکی از مهم‌ترین مباحث فلسفه‌ی معاصر سینما می‌پردازد؛ این پرسش که آیا فیلم‌ها صرفاً بازنمایی‌کننده‌ی ایده‌های فلسفی هستند یا خود می‌توانند شکلی از اندیشیدن و تولید معرفت باشند. این پرسش در دهه‌های اخیر به یکی از محورهای اصلی مطالعات فلسفه‌ی سینما تبدیل شده و اندیشمندان بسیاری درباره‌ی آن به بحث پرداخته‌اند.

در کتاب فیلم به مثابه فلسفه، نویسنده از نگاه‌های رایج فاصله می‌گیرد و به سراغ رویکردی می‌رود که فیلم را نه به‌عنوان ابزاری برای توضیح فلسفه، بلکه به‌مثابه شکلی از تفکر در نظر می‌گیرد. از این منظر، برخی آثار سینمایی قادرند مفاهیم پیچیده‌ی فلسفی را نه از طریق استدلال‌های انتزاعی، بلکه به کمک روایت، تصویر، زمان، حرکت و تجربه‌ی زیباشناختی بیان کنند.

صالح نجفی که سال‌ها در حوزه‌ی ترجمه، نقد و نظریه فعالیت داشته، در این کتاب تلاش می‌کند میان سنت فلسفی و هنر سینما پلی برقرار کند. به همین دلیل، مخاطب با اثری روبه‌رو است که هم برای علاقه‌مندان به فلسفه جذاب است و هم برای کسانی که می‌خواهند سینما را فراتر از سرگرمی یا روایت داستانی درک کنند.

کتاب فیلم به مثابه فلسفه؛ وقتی سینما فکر می‌کند

یکی از ایده‌های مرکزی کتاب فیلم به مثابه فلسفه صالح نجفی این است که برخی فیلم‌ها صرفاً حامل یک پیام یا مفهوم نیستند، بلکه خودِ ساختارشان نوعی تفکر را شکل می‌دهد. در چنین نگاهی، سینما تنها رسانه‌ای برای انتقال اندیشه نیست؛ بلکه به واسطه‌ی زبان ویژه‌ی خود، می‌تواند پرسش‌های فلسفی را طرح کند و حتی پاسخ‌هایی متفاوت به آن‌ها ارائه دهد.

کتاب فیلم به مثابه فلسفه نشر لگا از همین منظر، خواننده را به بازنگری در شیوه‌ی تماشای فیلم دعوت می‌کند. در اینجا فیلم دیگر مجموعه‌ای از تصاویر متحرک نیست، بلکه تجربه‌ای فکری است که می‌تواند درک ما از واقعیت، زمان، هویت، اخلاق و حقیقت را دگرگون کند.

سینما به‌عنوان راهی برای فهم جهان

یکی از نکات مهمی که صالح نجفی در کتاب فیلم به مثابه فلسفه بر آن تأکید می‌کند، این است که فیلم‌ها تنها بازتاب‌دهنده‌ی جهان نیستند، بلکه می‌توانند شیوه‌ی نگاه ما به جهان را نیز تغییر دهند. بسیاری از ما هنگام تماشای یک فیلم، درگیر داستان، شخصیت‌ها یا جنبه‌های فنی اثر می‌شویم؛ اما نویسنده توجه خواننده را به لایه‌ای عمیق‌تر جلب می‌کند. از این منظر، سینما می‌تواند ابزاری برای مواجهه با پرسش‌های بنیادین زندگی باشد؛ پرسش‌هایی درباره‌ی حقیقت، آزادی، مرگ، حافظه، عشق و هویت.

در این نگاه، ارزش یک فیلم صرفاً به روایت یا کیفیت ساخت آن محدود نمی‌شود، بلکه به توانایی آن در گشودن افق‌های تازه‌ی فکری نیز وابسته است. برخی فیلم‌ها جهان را آن‌گونه که هست نشان می‌دهند و برخی دیگر کمک می‌کنند آن را از زاویه‌ای کاملاً متفاوت ببینیم. کتاب فیلم به مثابه فلسفه با بررسی همین ظرفیت منحصربه‌فرد سینما، مخاطب را به تماشاگر فعال‌تری تبدیل می‌کند؛ تماشاگری که نه‌فقط فیلم را می‌بیند، بلکه همراه آن می‌اندیشد و درباره‌ی نسبت خود با جهان پیرامونش پرسش‌های تازه‌ای مطرح می‌کند.

از نقد فیلم تا فلسفه‌ی سینما

بخش مهمی از جذابیت کتاب فیلم به مثابه فلسفه در این است که میان نقد فیلم و مباحث نظری تعادل برقرار می‌کند. صالح نجفی بدون گرفتار شدن در پیچیدگی‌های افراطی آکادمیک، مفاهیم فلسفی را در بستری مرتبط با تجربه‌ی سینمایی مطرح می‌کند. به همین دلیل، این کتاب تنها برای پژوهشگران دانشگاهی نوشته نشده و مخاطبان عمومی علاقه‌مند به سینما نیز می‌توانند با آن ارتباط برقرار کنند.

صالح نجفی در این اثر نشان می‌دهد که تماشای فیلم می‌تواند فراتر از یک تجربه‌ی زیبایی‌شناختی باشد و به فرصتی برای اندیشیدن درباره‌ی جهان و جایگاه انسان در آن تبدیل شود. اگر به دنبال کتابی هستید که رابطه‌ی میان سینما و اندیشه را از منظری متفاوت بررسی کند، خرید کتاب فیلم به مثابه فلسفه می‌تواند انتخابی ارزشمند باشد.

کتاب فیلم به مثابه فلسفه توسط نشر لگا روانه‌ی بازار شده است.

کتاب فیلم به مثابه فلسفه برای شما مناسب است اگر

• به نقد فیلم و نظریه‌ی سینما علاقه دارید و می‌خواهید با مباحث فلسفه‌ی سینما آشنا شوید.
• از مطالعه‌ی کتاب‌های فلسفی با محوریت هنر لذت می‌برید.
• دوست دارید فیلم‌ها را از زاویه‌ای عمیق‌تر تحلیل کنید.
• در رشته‌های سینما، فلسفه یا مطالعات فرهنگی تحصیل می‌کنید.
• به رابطه‌ی میان تصویر، روایت و اندیشه علاقه‌مند هستید.

در بخشی از کتاب فیلم به مثابه فلسفه می‌خوانیم

در فیلم همشهری کین، همذات‌پنداری با خبرنگار به یک تمهید پلاتی تبدیل می‌شود. ولز علاوه بر فیلم دن‌کیشوت، که ساخته نشد، در طول حیات خود قصد داشت اقتباسی سینمایی از رمان دل تاریکی جوزف کُنراد بسازد. فیلمی که می‌خواست راویِ رمان را به یک خبرنگار نامرئی تبدیل کند. این فیلم هم ساخته نشد اما ولز در اولین فیلم خود به همین میل پاسخ داد. او در همشهری کین نظرگاه ناممکنی تعریف کرد که در اصل نظرگاهِ تماشاگر بود. برای این کار در بافت فیلم، به یک خبرنگار نامرئی احتیاج داشت، که به‌دنبال کشف دلالت رُزباد در طول فعالیتش این کلمه را تبدیل به چیزی کند که بعدها آلفرد هیچکاک آن را «مک‌گافین» نامید.

تلاش برای کشف راز رُزباد و انگیزۀ واقعی کارها و رفتارهای کین، به تعبیر هیچکاک، تلاشی مک‌گافینی‌ست. هیچکاک معتقد بود در هر پلاتی باید عنصری تعریف کرد که برای شخصیت‌ها فوق‌العاده مهم است اما برای راوی هیچ اهمیتی ندارد. تمهیدی که از نظر اسلاوی ‌ژیژک، سینمای هیچکاک را به روانکاوی فروید و لاکان پیوند می‌زند. بر این اساس در فیلم همشهری کین با رادیکال‌ترین شکل مک‌گافین مواجهیم.

ولز در این فیلم تیپ جدیدی از کارآگاه‌_ خبرنگار ساخته است. در فیلم‌های هالیوودی و در تاریخ داستان‌های کارآگاهی، همیشه یک کارآگاه زبروزرنگ داریم که خبرنگارها از او جا می‌مانند. در همشهری کین اما، جنایتی اتفاق نیفتاده که کارآگاهی در کار باشد. ولز در حاشیۀ نسخۀ دوم فیلمنامۀ همشهری کین، که در فیلم نیامده، می‌نویسد:

«بسیار مهم است که از یاد نبریم خودِ تامسن [خبرنگار] فقط در پایان فیلم تبدیل به یک شخصیت می‌شود. تا پیش از آن، در سراسر فیلم، فقط پشت‌سرِ او، شانه‌هایش یا سایه‌اش را می‌بینیم و گاهی صدایش را ضبط می‌کنیم. او تجسّم جست‌وجوی حقیقت دربارۀ چارلز فاستر کین است. مأمور تحقیق است.»

فقط در سکانس پایانی است که چهرۀ خبرنگار از روبه‌رو دیده می‌شود و او به‌راحتی با دیگران حرف می‌زند، در قاب تصویر جا می‌گیرد و، به این معنا، شخصیتی در حال ‌شدن است. اما فیلم به‌طرز عجیبی از تماشاگر می‌خواهد دقیقاً با همین شخصیت همذات‌پنداری کند. پرهیبی که در طول فیلم و هنگام مصاحبه‌ها، دوربین همیشه کنار شانه‌هایش قرار دارد و آدم‌های دیگر را نشان می‌دهد. این استفادۀ رادیکال و ‌سیاسی ولز از فُرم مصاحبه که، براساسش، خودِ مصاحبه‌کننده در تصویر نیست، در دهۀ 50 و 60 در سینما وریته جا افتاد و از درس‌های پسر نابغۀ سینما و تئاتر و رادیوی آمریکاست.

فُرم فیلم همشهری کین فُرمِ یک راز است. در فیلم‌های هالیوودیِ انتهای دهۀ 30 رازها آن‌قدر پیچیده بودند که تماشاگر نمی‌توانست آن‌ها را دنبال کند و فقط گرفتار رویدادهای هیجان‌انگیز فیلم می‌شد. همشهری کین، از این منظر هم یک فیلم ضدهالیوودی محسوب می‌شود، چراکه راز آن از فرط پیچیده‌نبودن، کشف‌نشدنی است. در سکانس انتهاییِ فیلم که رُزباد در آتش می‌سوزد، دوربین پس از چند لحظه، به قرینۀ سکانس ابتدایی، از قصر بیرون می‌آید، نمای دور آن را نشان می‌دهد و دود سیاهی از دودکش بالا می‌رود. این یعنی شخصیت کین معمایی بود که یک سرنخ داشت و آن هم در انتهای فیلم دود شده است. انگار ولز جملۀ مارکس را در مانیفست کمونیست (1848) بازنویسی می‌کند: «هر آنچه سخت و استوار است دود می‌شود و به هوا می‌رود».

فهرست مطالب کتاب

مقدمه
1: سینما به‌مثابۀ تمثیل غار افلاطون
2: کازابلانکا
3: پرسونا
4: همشهری کین
5: آنی هال
6: سال گذشته در مارین‌باد
7: حرکت اشتباه
8: ماگنولیا
9: راشومون
10: کپی برابر اصل
کتابنامه
نمایه