کتاب نظریه سیاسی و فیلم: از آدورنو تا ژیژک

ایان فریزر در کتاب نظریه سیاسی و فیلم، تصویر سینمایی را فقط بازتابی از سیاست نمی‌داند و نظریه‌های سیاسی را نیز صرفا ابزاری برای تفسیر مضمون داستانی فیلم‌ها به کار نمی‌گیرد. مسئله‌ی اصلی او این است که چگونه کنش‌ها، تصاویر، روایت‌ها و فرم‌های زیبایی‌شناختی سینمایی می‌توانند درک ما از قدرت، سلطه، سرمایه‌داری، هویت و مقاومت فرهنگی را تغییر دهند.

درباره‌ی کتاب نظریه سیاسی و فیلم

کتاب نظریه سیاسی و فیلم (Political Theory and Film: From Adorno to Zizek) اثر ایان فریزر (Ian Fraser) در هر فصل ابتدا به سراغ یکی از نظریه‌پردازان سیاسی می‌رود و نشان می‌دهد که مفاهیم نظری این اندیشمندان به چه شکل منجر به طرح خوانشی تازه از یک اثر سینمایی می‌شود. نویسنده با بررسی دیدگاه‌های هشت نظریه‌پرداز شاخص از جمله تئودور آدورنو، والتر بنیامین، ژیل دلوز، آلن بدیو و... سعی بر ارائه‌ی تصویری جامع از نسبت میان تصویر متحرک سینمایی با سیاست دارد.

ایان فریزر در کتاب نظریه سیاسی و فیلم، سینمای سیاسی را فقط در آثار آشکارا پروپاگاندا و ایدئولوژیک جست‌وجو نمی‌کند و به دنبال اتصال و پیوندی در سطحی عمیق‌تر می‌گردد. او در شیوه‌ی دیدن، در رابطه‌ی تماشاگر با شخصیت‌ها و پلات، شکاف میان واقعیت موجود و زیست بازنمایی شده در فیلم سخن می‌گوید و از این حیث، بحث کتاب به همان اندازه که به نظریه‌های سیاسی مربوط است، به زیبایی شناسی، سینمای مدرن، سینمای کلاسیک و تجربه‌ی تماشاگر نیز پیوند خورده است.

سینما به‌مثابه‌ی میدان تفکر سیاسی

فیلم‌هایی که ایان فریزر در کتاب نظریه سیاسی و فیلم از آدورنو تا ژیژک به بررسی آن‌ها می‌پردازد، خود به فضایی برای اندیشیدن تبدیل می‌شوند؛ فضایی که در آن نظریه‌های سیاسی از حالت صرفا مفهومی خارج می‌شود و در قالب تصویر، کنش، شخصیت‌پردازی و روایت امکان بروز پیدا می‌کند. خواننده در این اثر یاد می‌گیرد که فیلم‌ها می‌تواند هم میدان نقد وضع موجود باشند و هم به‌عنوان ابزاری برای بازاندیشی در زندگی اجتماعی مورد استفاده قرار گیرند.

کتاب نظریه سیاسی و فیلم اثر ایان فریزر تلاش داشته تا رابطه‌ی تنگاتنگ سینما و سیاست را جدی‌تر و فراتر از سطح پیام‌های آشکار فیلم‌ها دنبال کنند. فریزر با انتخاب فیلم‌هایی از دوره‌ها، جغرافیاها و سبک‌های متفاوت نشان می‌دهد که امر سیاسی می‌تواند هم در سینمای کلاسیک و هم در سینمای مدرن حضور داشته باشد؛ گاه در ساختار روایی، گاه در شیوه‌ی نمایش بدن و فضا، و گاه در نوع مواجهه‌ی مخاطب با وضعیت‌های نابرابر و سرکوبگر.

از تصویر متحرک تا آگاهی سیاسی

فیلم‌سازان بسیاری در طول تاریخ سینما دست به ساخت آثاری صریحا سیاسی زده‌اند، از ژان لوک گدار، فیلم‌ساز موج نوی فرانسه گرفته تا کوستا گاوراس، فیلم‌ساز بزرگ یونانی، میکلوش یانچو، فیلم‌ساز مجارستانی و بسیاری دیگر، هرکدام تلاش داشته‌اند تا با روایت قصه‌هایی انسانی چه در روایت‌هایی فردمحور لیبرالی یا جمع‌محور سوسیالیستی، ایده‌ها و نظریات فلسفی و سیاسی خود را در قالب مدیوم سینما، به بحث بگذارند.

از این حیث، خرید کتاب نظریه‌ی سیاسی و فیلم به شما در رسیدن به درکی عمیق‌تر از ارتباط تنگاتنگی که میان تصویر متحرک سینمایی و نظریه‌های سیاسی وجود دارد کمک شایانی می‌کند و در این میان، با چندی از نظریه‌پردازان بزرگ معاصر و دیدگاه‌های آن‌ها پیرامون سینما نیز آشنا می‌شوید. این اثر توسط مسعود تقی‌آبادی به فارسی ترجمه شده و انتشارات افراز آن را منتشر کرده است.

نکوداشت‌های کتاب نظریه سیاسی و فیلم

• ایان فریزر از برجسته‌ترین نظریه‌پردازانی است که نسبت میان زیبایی‌شناسی و سیاست را بررسی می‌کند. او نشان می‌دهد فیلم چگونه می‌تواند مفاهیم فلسفه‌ی سیاسی را به شکلی تصویری، روشن و اثرگذار بازنمایی کند. این کتاب با دقت و بینشی گسترده در خصوص رابطه‌ی تنگاتنگ سیاست و فیلم سخن می‌گوید و به نقد سیاسی و اجتماعی آثاری همچون چون موسیو وردو و سرزمین و آزادی می‌پردازد. (دیوید بوچر)
• نظریه‌های سیاسی همواره با وزن زیبایی‌شناختی و زبان بصری تصویر پیوند داشته‌اند و شیوه‌هایی نو برای نقد سیاسی فراتر از سینما فراهم کرده‌اند. این اثر در ادامه‌ی همین مسیر، اهمیت اندیشه‌ی متفکران انتقادی را در تفسیر فیلم نشان می‌دهد. ایان فریزر همچنین روشن می‌کند که نقد فیلم چگونه می‌تواند به فهم بهتر ایده‌های بنیادین نظریه‌های سیاسی سیاسی کمک کند و از نظر آموزشی، کتابی مفید است. (نشریه‌ی نظریه‌ی سیاسی معاصر)

کتاب نظریه سیاسی و فیلم برای شما مناسب است اگر

• به سینما فقط به چشم سرگرمی نگاه نمی‌کنید و می‌خواهید بدانید فیلم چگونه می‌تواند بر آگاهی سیاسی و اجتماعی تماشاگر اثر بگذارد.
• می‌خواهید ببینید آرای متفکرانی مانند آدورنو، بنیامین، دلوز، رانسیر و ژیژک چگونه در تحلیل فیلم به کار گرفته می‌شوند.
• دانشجوی علوم سیاسی، سینما، مطالعات فرهنگی، جامعه‌شناسی یا فلسفه هستید و به دنبال منبعی میان‌رشته‌ای برای فهم رابطه‌ی سیاست و فیلم می‌گردید.

در بخشی از کتاب نظریه سیاسی و فیلم: از آدورنو تا ژیژک می‌خوانیم

آدورنو با اشاره به اوبرهاوزنی‌ها، یعنی گروهی از فیلمسازان آلمان غربی که مانیفست اوبرهاوزن را در 28 فوریه 1962 در هشتمین جشنواره فیلم کوتاه آلمان غربی در اوبرهاوزن اعلام کردند، بحث خود را درباره‌ی فیلم در مقاله «شفافیت در باب فیلم» آغاز می‌کند. آن‌ها تاریخ نزدیک به شصت سال صنعت فیلم را «سینمای بابا» نامیدند، که طرفداران آن با هجوم مخالف خود یعنی «سینمای بچگانه» پاسخی تحقیرآمیز به آن دادند.آدورنو فیلم تُرلس جوان (1966) اولین اثر کارگردان فولکر شلوندورف که اقتباسی از رمان خودزندگینامه‌ای آشفتگی‌های تُرلس جوان اثر رابرت موزیل بود را به عنوان بخشی جدایی‌ناپذیر از شکل‌گیری جنبش جدید سینمای آلمان معرفی می‌کند. این فیلم برنده‌ی جایزه بین‌المللی منتقدان جشنواره فیلم کن در سال 1966 شد. آدورنو با مقایسه نزاع بین این دو گروه به عنوان دعوای کودکان، از طرفداران سینمای بابا به عنوان «ترحم‌انگیز» یاد و استدلال می‌کند که آن‌ها تجربه‌ی بیشتری در ساخت فیلم برای مقابله با عصر جدید قریب‌الوقوع سینما دارند. در واقع، شعار اوبرهاوزنی‌ها چنین بود: «فیلم قدیمی ‌مرده است. ما به فیم جدید اعتقاد داریم». آدورنو سینمای بابای قدیمی ‌را نیز رد می‌کند زیرا «شخصیت کودکانه آن، سیر قهقرایی‌اش در مقیاس صنعتی» «منزجرکننده» و زننده است آن هم به این علت که فیلم‌هایش «با تجارت همسواند» و «با قدرت سرمایه حمایت می‌شوند».

برای آدورنو، سینمای بابا صرفاً به آنچه بینندگان به‌عنوان مصرف‌کننده می‌خواهند پاسخ می‌دهد یا به‌طور دقیق‌تر، «قانونی ناخودآگاه از آنچه نمی‌خواهند» به آن‌ها می‌دهد. آدورنو این «آنچه نمی‌خواهند» را «چیزی متفاوت از آنچه در حال حاضر به آن‌ها داده می‌شود» می‌بیند، و بدون این «چیز متفاوت» «صنعت فرهنگ به یک فرهنگ توده‌ای بدل می‌گردد».