کتاب شب و روز: کتاب سوم مجموعه شهرهای نمک

کتاب شب و روز، جلد سوم از مجموعه‌ی شهرهای نمک نوشته‌ی عبدالرحمن منیف است. داستانی تاریخی - سیاسی که در این جلد به بررسی ریشه‌های استبداد و دخالت استعمار در شکل‌گیری دولت‌های مدرن عربی پرداخته است. در این بخش از داستان، شاهد چگونگی به قدرت رسیدن خریبط و اتفاقات پس از حکومت خزعل هستیم.

درباره‌ی کتاب شب و روز

در کتاب شب و روز، سومین جلد از شاهکار پنج‌گانه‌ی شهرهای نمک (Cities of Salt)، عبدالرحمن منیف (Abdul Rahman Munif)‌ تصویری تکان‌دهنده از تحولات سیاسی و اجتماعی کشورهای عربی خاورمیانه در عصر کشف نفت و دخالت‌های قدرت‌های استعماری پیش رویمان می‌گذارد. خریبط بن مرخان، وارث پادشاهی از دست رفته‌ای در دل صحراست که بعد از به قتل رساندن رقیبش و جلب حمایت بریتانیا، قدرت را به دست می‌گیرد و از امیری تبعیدی به سلطانی مقتدر تبدیل می‌شود.

کتاب شب و روز، درامی تاریخی است که در بستر سیاست بادیه‌نشینان، استبداد شرقی و گسترش مدرنیته‌ی وابسته شکل گرفته است. از سویی می‌توان گفت در این بخش، روایت حالتی چندخطی پیدا می‌کند تا بهتر بتوان نحوه‌ی شکل‌گیری دولت‌های جدید در جهان عرب را دید؛ دولت‌هایی زاده‌ی مصلحت، معامله و خیانت که در آن مردان به جنگ قدرت می‌روند، زنان به حاشیه رانده می‌شوند و فرزندان در سایه‌ی قدرت پدر، بی‌هویت و پر از دلهره از آینده پرورش می‌یابند.

عبدالرحمن منیف با نگاهی نقادانه و عمیق، نشان می‌دهد که چگونه گذشته‌ی اسطوره‌ای و پرجلال، در روندی تدریجی به ابزار توجیه خشونت و تکرار چرخه‌ی ظلم بدل می‌شود. در این رمان، خاطره، قدرت، مذهب، جنسیت و استعمار در هم تنیده شده‌اند تا تصویری زنده از ریشه‌های بحران‌های امروز جهان عرب ترسیم شود. عبدالرحمن منیف در کتاب شب و روز روایتی چندصدایی و پیچیده پیش رویمان گذاشته است؛ او تلاش کرده تا صدای این بخش از تاریخ را از زبان خود مردمان این سرزمین به گوش جهانیان برساند؛ چنانچه می‌توان جهان را از دید امیران و پیشگویان، زنان درباری و پیرمردان صحرانشین دید.

زندگی عبدالرحمن منیف با موضوع کتاب گره خورده است، او به واسطه‌ی آثارش یکی از مشهورترین ادبای جهان عرب در قرن بیستم به شمار می‌رود و زندگی او در کشورهای مختلف عربی و تحصیل در رشته‌ی اقتصاد نفت باعث شده است تا اشراف کاملی نسبت به وضعیت کشورهای نفت‌خیز حوزه‌ی خلیج فارس داشته باشد.

این کتاب را می‌توان تلاشی برای بازسازی حافظه‌ی تاریخی یک ملت دانست و حال ترجمه‌ی فارسی آن به دست امل نبهانی انجام شده و نشر عبارت آن را در دسترس خوانندگان قرار داده است.

نکوداشت‌های کتاب شب و روز

• مجموعه داستان شهرهای نمک در عربستان سعودی و چند کشور دیگر ممنوع شد چون دولت نخبه‌گرای عرب را به سخره می‌گیرد، رفتار بی‌رحمانه‌ی آمریکایی‌ها را افشا می‌کند و پتانسیل برانگیختن احساسات شورش‌برانگیز در مردم را دارد. (ایلانا زینوس، پژوهشگر)
• داستانی قدرتمند درباره‌ی مسئله‌ای که کمتر از آن صحبت شده است. این اثر با طنز، ظرافت و احساسات عمیق همراه شده است. (Kirkus Reviews)‌
• یک رمان عربی تمام عیار! این اثر چشم‌اندازهایی جدید را پیش روی تخیلمان می‌گسترد. (گراهام گرین، نویسنده)

کتاب شب و روز برای چه کسانی مناسب است؟

مخاطبان اصلی این کتاب علاقه‌مندان به رمان‌های تاریخی و داستان‌های مربوط به کشورهای عربی هستند. این اثر برای هر کسی که کنجکاو است بیشتر درباره‌ی نفت و استعمار بداند، مناسب است.

در بخشی از کتاب شب و روز: کتاب سوم مجموعه شهرهای نمک می‌خوانیم

«فقط با سه چیز می‌شه از پس این بادیه‌نشین‌های حروم‌زاده براومد: طلا، شمشیر یا بهشت برینی که نهرهای روان داره!»

عمودحیم که با او موافق بود سرش را تکانی داد. به برادرزاده‌اش غبطه می‌خورد که در آن مدت کوتاه آنقدر بزرگ شده بود. با قاطعیت و با لحنی کاملاً خشک به او گفت:

«برادرزاده‌جان، چیزی که می‌گی کاملاً درسته؛ حرفی درش نیست. اما این فقط مختص بادیه‌نشین‌ها نیست. شهری‌ها هم همینطورن.»

و کمی بعد ادامه داد:

«این موران جای ناجنسیه. نونت رو می‌خوره و زیر آبت رو می‌زنه. آدم باید حواسش جمع باشه. باید مواظب باشه و با چشم باز بخوابه.»

با گذشت چند سال موران فرمان‌بردار و وفادار به خریبط شده بود. به او زکات می‌پرداخت و سربازانش را در اختیار او می‌گذاشت. مردمش هم پشت سر پیش‌نمازهائی که خریبط به همه‌جا فرستاده بود نماز می‌خواندند. موران در آن گسترۀ صحرائی بی‌انتها تبدیل به یکی از همان "دولت‌های بزرگ" شد. گستره‌ای که پیش از آن نمی‌دانست چطور به وضعیتی درآید که خود یا دوستانش را راضی نگه دارد.

خبرها، جسته‌وگریخته، بسیار متناقض و خیلی دیر به گوش نجمه المثقال می‌رسید. وقتی فهمید خریبط‌بن‌مرخان قصر را تصرف کرده و مزهربن‌سحیم را به قتل رسانده است خیلی تعجب کرد و گفت:

«اونی که شبونه حرکت کنه روی نوک انگشتاش راه می‌ره؛ هوارهوار نمی‌کنه. ابن‌مرخان به خدمتش رسید و دخلش رو آورد. یک نگاه به عقب بندازید. پسران مزهر رو می‌بینید یا پسران بزرگون و فراهید.»

بعد زیرلبی با خودش گفت:

«درسته که مارگزیده از ریسمون سیاه‌وسفید می‌ترسه اما کاری که اون کرد فقط از یک آدم تحت ‌تعقیب یا دیوونه برمیاد؛ شاید هم کسی که دل بی‌غم داشته باشه.»