کتاب روانکاوی و ذن بودیسم: خطابه‌هایی بر ذن بودیسم روانکاوی و ذن بودیسم وضعیت انسانی و ذن بودیسم

کتاب روانکاوی و ذن بودیسم تلاشی است مشترک از اریک فروم، دایستز تیتارو سوزوکی و ریچارد دی مارتینو که گفت‌وگویی عمیق میان سنت ذن بودیسم و روانکاوی مدرن غربی برقرار می‌کند. این کتاب حاصل هم‌اندیشی متفکران شرق و غرب در باب ذهن، رنج، خودآگاهی و رهایی انسان است؛ کتابی میان‌رشته‌ای که فلسفه، روانشناسی و معنویت را به شکلی جدی و تحلیلی به هم پیوند می‌دهد.

درباره‌ی کتاب روانکاوی و ذن بودیسم

اریک فروم معتقد است روانکاوی فروید ورای موضوع مرض و درمان در واقع طریقی به سوی رستگاری است. او نگرشی نوین به علم روانکاوی می‌اندازد؛ آن را با ذن بودیسم مرتبط می‌کند و معتقد است رهایی انسان از نیروهای بازدارنده‌ی درونی و رسیدن به رستگاری، هدف و وجوه اشتراک روانکاوی و ذن بودیسم است. اریک فروم (Erich Fromm)، در کتاب روانکاوی و ذن بودیسم (Zen Buddhism & Psychoanalysis) سه مقاله از بحث‌های گردهمایی ذن بودیسم و روانکاوی را گردآورده که در سال 1957 در مکزیک برگزار شد. یکی از این مقالات خطابه‌ی خود او در این همایش است و دو مقاله‌ی دیگر، یکی از دایستز تیتارو سوزوکی (Daisetz Teitaro Suzuki) و دیگری از ریچارد دی مارتینو (Richard DeMartino)، پژوهشگرانی است که به رابطه‌ی روانکاوی و ذن بودیسم علاقه‌مند بوده و درباره‌ی آن مطالعه کرده‌اند.

رابطه‌ی روانکاوی و ذن بودیسم از زوایای مختلف

هر یک از مقالات کتاب روانکاوی و ذن بودیسم از زاویه‌ای خاص ذن و روان‌کاوی را مقایسه می‌کنند. دایستز تیتارو سوزوکی، پژوهشگری که ذن را به جهان غرب معرفی کرد، به تشریح مفاهیم بنیادین ذن مانند ساتوری، ذهن مبتدی و تجربه‌ی بی‌واسطه می‌پردازد. سپس در مقاله بعدی اریک فروم روان‌کاوی انسان‌گرایانه را توضیح می‌دهد و شباهت‌های آن را با ذن برجسته می‌کند و سرانجام در مقاله‌ی آخر ریچارد دی مارتینو نقش پیونددهنده و تحلیلی میان این دو سنت را ایفا می‌کند.

رهایی و آزادی؛ فصل مشترک روانکاوی و ذن بودیسم

کتاب روانکاوی و ذن بودیسم هم بُعد نظری دارد و هم تأملات عملی و وجودی. مقالات این کتاب نشان می‌دهند ذن بودیسم و روانکاوی، با وجود تفاوت‌های فرهنگی و زبانی، در هدف نهایی خود اشتراک دارند: «رهایی انسان از توهمات ذهنی، خودبیگانگی و رنج روانی». اریک فروم، دایستز تیتارو سوزوکی و ریچارد دی مارتینو در این مقالات بیان می‌کنند که هر دو رویکرد می‌کوشند انسان را به آگاهی عمیق‌تری از خویشتن برسانند و امکان زیستن اصیل‌تر و آزادانه‌تر را فراهم کنند.

در نهایت باید گفت کتاب روانکاوی و ذن بودیسم مطالعه‌ای میان‌رشته‌ای است که نه ذن را ساده‌سازی می‌کند و نه روان‌کاوی را تقلیل می‌دهد؛ بلکه گفت‌وگویی جدی و محترمانه میان دو سنت فکری بزرگ ایجاد می‌کند. انتشارات بهجت کتاب روانکاوی و ذن بودیسم را با ترجمه‌ی نصرالله غفاری منتشر کرده و نشان می‌دهد فهم انسان از ذهن و رهایی، محدود به یک فرهنگ یا دستگاه فکری خاص نیست و می‌تواند از دل گفت‌وگو میان شرق و غرب غنا یابد.

کتاب روانکاوی و ذن بودیسم برای شما مناسب است اگر

• به روان‌شناسی عمیق، روانکاوی، فلسفه‌ی ذهن و رابطه‌ی آن با معنویت شرقی و ذن بودیسم علاقه‌مندید.
• به مکتب ذن بودیسم علاقه‌مندید و دوست دارید درباره‌ی نگاه اریک فروم به ذن بودیسم و رابطه‌ی آن با روانکاوی بیشتر مطالعه کنید.
• به دنبال فهمی عمیق‌تر از رنج انسانی، خودآگاهی و امکان تحول درونی هستند؛ چه در حوزه‌ی نظری و چه در مسیر رشد شخصی.

در بخشی از کتاب روانکاوی و ذن بودیسم: خطابه‌هایی بر ذن بودیسم روانکاوی و ذن بودیسم وضعیت انسانی و ذن بودیسم می‌خوانیم

آنچه که من از «ناخودآگاه» منظور دارم می‌تواند با برداشت روان‌کاوان از این کلمه متفاوت باشد، باید آن را از موضع خودم تشریح کنم. نخست چگونه باید وارد بحث ناخودآگاه شویم؟ باید بگویم که «ناخودآگاه» من، «فراعلمی» و «پیشاعلمی» است، اگر بتوان چنین واژه‌هایی به‌کار برد.

شما همگی دانشمند هستید و من یک ذنیست هستم، که طریقم «پیشا علمی» و گاهی حتی «ضد علمی» است. «پیشاعلمی» ممکن است واژۀ مناسبی نباشد، اما منظور مرا می‌رساند. «فراعلمی» می‌تواند مناسب باشد، از آن جا که موضع ذن، پس از اشغال درازمدت میدان تحقیق انسانی به‌وسیلۀ علم و اندیشه‌گرایی، توسعه یافته است. خواستۀ ذن این‌است که قبل از تسلیم بی‌قید و شرط خودمان به نوسانات علمی حوزۀ فعالیت‌های انسانی، لحظه‌ای توقف کرده و به‌درون خودمان رفته و ببینیم که آیا ارزش‌ها همان‌گونه‌ای که هستند، درستند.

متد علمی برای شناخت حقیقت، از دید به‌اصطلاح واقع‌بینانه، مشاهدۀ شیء است. برای نمونه، گل روی میز را شیء مورد تجزیه و تحلیل دقیق از دید گیاه‌شناسی، شیمی، فیزیک و... قرار می‌دهند و با درنظر گرفتن کلیۀ زوایای علمی می‌گویند تحقیق گل به‌پایان رسیده است و تفسیر دیگری دربارۀ گل وجود ندارد، مگر مطلب جدیدی اتفاقی در مسیر تحقیقشان کشف گردد.

از این‌رو خصلت عمده و متمایز طریق علمی رسیدن به حقیقت تشریح نمودن شیء است. می‌باید دربارۀ آن سخن گویند، در اطرافش بگردند و هر چیزی که حواس را جلب کرد، ضبط کنند و آن را، از خود شیء جدا کنند و زمانی‌که به‌فرض، همۀ مشاهدات پایان یافت، این مهملات تحلیلی فرموله شده را یکجا درهم آمیخته و نتیجه‌اش را به‌جای خود شیء، حقیقت بپندارند.