کتاب شکل گیری ترکیه مدرن: نقشه راه توسعه و دموکراسی ترکیه

کتاب شکل گیری ترکیه مدرن اثر فروز احمد کتابی مهم درباره تاریخ معاصر ترکیه است که به بررسی عمیق فرایندهای سیاسی، اجتماعی و اقتصادی‌ای می‌پردازد که منجر به شکل گیری ترکیه‌ی مدرن شدند. این اثر سعی می‌کند با توجه به تغییرات اقتصادی و اجتماعی، به‌عنوان نیروی محرکه‌ی اصلی، تحولات کشور ترکیه را به‌طور همه‌جانبه تحلیل کند.

درباره‌ی کتاب شکل گیری ترکیه مدرن

پس از پایان جنگ جهانی اول و فروپاشی امپراتوری عثمانی، منطقه‌ای که امروز ترکیه نامیده می‌شود، با بحران‌های جدی مواجه شد؛ از اشغال بخش‌هایی از آناتولی به دست قدرت‌های خارجی گرفته تا جنگ‌های داخلی برای کسب استقلال. این شرایط زمینه را فراهم کرد تا راه برای یک جنبش ملی‌گرایانه به رهبری مصطفی کمال آتاتورک باز شده و دولتی ملی، سکولار و مدرن تأسیس شود. ترکیه‌ی مدرن اولین جمهوری سکولار در یک منطقه‌ی عمدتاً اسلامی بود که توانست از میراث یک امپراتوری بزرگ مسلمان عبور کند و با تغییرات ساختاری، هویتی جدید برای جمعیت متنوع خود بسازد. اتفاقی که هم در تاریخ منطقه و هم در تاریخ مدرنیته در جهان اسلام نقطه‌ی عطف محسوب می‌شود. فروز احمد (Feroz Ahmad) در کتاب شکل گیری ترکیه مدرن (The Making of Modern Turkey) دقیقاً به این تحول تاریخی بنیادین می‌پردازد و تلاش می‌کند نشان دهد چگونه نیروهای داخلی و خارجی، نخبگان سیاسی و اجتماعی و تغییرات اقتصادی با هم ترکیه‌ی امروزی را شکل داده‌اند.

از امپراتوری عثمانی تا جمهوری ترکیه

فروز احمد در کتاب شکل گیری ترکیه مدرن مسیر تاریخی شکل گیری ترکیه را از میراث امپراتوری عثمانی آغاز می‌کند. سپس به تحلیل دوره‌های مختلف در تاریخ معاصر این کشور می‌پردازد. انقلاب 1908، حکومت تک‌حزبی آتاتورک (1923–1945)، دوره‌ی چندحزبی (1945–1960)، تداخلات نظامی-سیاسی در سال‌های 1960، 1971 و 1980 و انتخاب تورگوت اوزال به‌عنوان رئیس‌جمهور در سال 1989 از مهم‌ترین وقایع تاریخ ترکیه‌ی مدرن است که نویسنده در کتاب خود به آن‌ها می‌پردازد.

تحولات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی ترکیه زیر ذره‌بین فروز احمد

فروز احمد که مورخی آمریکایی و ترک هندی‌الاصل است، تز دکترای خود را درباره‌ی حزب اتحاد و ترقی ترکیه نگاشته و در دانشگاه‌های مختلف جهان، از جمله دانشگاه ترکیه تدریس کرده است. او در سال 2014 به خاطر مشارکت در معرفی و شناخت تاریخ ترکیه، از دست عبدالله گل، رئیس جمهور وقت ترکیه، نشان لیاقت دریافت کرده است. فروز احمد در کتاب شکل گیری ترکیه مدرن بجای آنکه تنها بر تداوم سیاسی تمرکز کند، بر تحولات اقتصادی و اجتماعی متمرکز شده و نشان می‌دهد چگونه تغییرات در ساختارهای اجتماعی و اقتصاد، در کنار سیاست‌ورزی، بخش مهمی از سازوکار شکل گیری ترکیه‌ی مدرن را تشکیل داده‌اند. به‌عبارت دیگر، کتاب شکل گیری ترکیه مدرن، تحولات ترکیه را از چندین بعد سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و نهادی بررسی می‌کند و تصویری جامع از تکامل دولت، جامعه و سیاست در ترکیه‌ی قرن بیستم به دست می‌دهد. ضمناً فیروز احمد در بخش‌هایی از کتاب حاضر، به تأثیر انقلاب ایران در سال 1979 بر ترکیه پرداخته است؛ مبحثی که می‌تواند برای مخاطبان ایرانی درخور توجه باشد.

کتاب شکل گیری ترکیه مدرن یک تحلیل مهم و همه‌جانبه از فرایند شکل گیری کشوری مدرن در خاورمیانه است که با بررسی دقیق رویدادها و نیروهای مؤثر، نشان می‌دهد چگونه ترکیه از دل امپراتوری عثمانی بیرون آمد و به یک جمهوری ملی، سکولار و پویا تبدیل شد. انتشارات نگاه این کتاب را با ترجمه‌ی قدیر گلکاریان منتشر کرده و کتابی ارزشمند درباره‌ی تاریخ یکی از کشورهای خاورمیانه در اختیار خوانندگان قرار داده است.

در نکوداشت کتاب شکل گیری ترکیه مدرن

• این کتاب به‌خوبی نوشته شده، مختصر و آموزنده است و برای کسانی که اطلاعات زیادی درباره‌ی ترکیه ندارند، یا وقت زیادی برای مراجعه به منابع تخصصی ندارند، بسیار مفید خواهد بود. (نقد کتاب جهان اسلام)

کتاب شکل گیری ترکیه مدرن برای شما مناسب است اگر

• دانشجوی تاریخ، علوم سیاسی یا مطالعات خاورمیانه هستید و می‌خواهید درباره‌ی تحولات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی ترکیه‌ی مدرن بدانید.
• می‌خواهید درباره‌ی تحولات خاورمیانه در قرن اخیر، به‌ویژه تحولات ترکیه مطالعه کنید.
• علاقه‌مندید درباره‌ی ترکیه نوین پس از جنگ جهانی اول و فروپاشی امپراتوری عثمانی بخوانید.

در بخشی از کتاب شکل گیری ترکیه مدرن: نقشه راه توسعه و دموکراسی ترکیه می‌خوانیم

کمالیست‌ها، مانند اتحادیه‌گرایان (طرفداران کمیتۀ اتحاد و ترقی) قبل از خود، اعتقاد داشتند قدرت سیاسی سرانجام تحقق انقلاب اجتماعی و اقتصادی است که بدون آن انقلاب سیاسی واقعی به نتیجه نمی‌رسد. اتحادیه‌گرایان نتوانستند به چنین انقلابی دست یابند، زیرا بحران‌های پی‌درپی آن‌ها را مجبور به سازش با نیروهای محافظه‌کار، به‌ویژه زمین‌داران و نجیب‌زادگان در آناتولی، کرد. آن‌ها به قدرت رسیدن خودشان را عامل و دلیلی در جلوگیری از تضعیف پایه‌های حکومتی و فروپاشی امپراتوری می‌دانستند. بنابراین، گزینه‌های سیاسی و اجتماعی در دسترس آن‌ها محدود بود. آنهایی که نمی‌توانستند علناً جمهوری‌خواه یا سکولاریست بودنشان را بیان کنند، به‌دنبالِ سلطنت مشروطه و تأسیس آن بودند. ایدئولوژی آن مبتنی‌بر اسلام بود. بحران‌ها و فروپاشی بیت‌المال آن‌ها را مجبور کرد از خارج قرض کنند و برای درآمدزایی، دهقانان را سرکوب و فشارهای مالیاتی سختی اعمال کنند. درنتیجه، آن‌ها قادر به اصلاحات لازم برای دگرگونی روستاها نبودند. اما به‌بهای حمایت و حسن‌نیت دهقانان، توانستند در اتحادی ناآرام با اعیان روستایی همزیستی داشته باشند.

کمالیست‌ها با وضعیت کاملاً متفاوتی مواجه شدند. در طول جنگ جهانی دوم، نه‌تنها امپراتوری فروپاشید، بلکه سرزمین‌های آسیای صغیر در محدوده‌های تعیین‌شدۀ قرارداد آتش‌بس 30 اکتبر 1918 با خطر تقسیم نیز مواجه شدند. اشغال برخی از باارزش‌ترین استان‌های آناتولی، ازجمله استانبول، توسط بیگانگان لزوم شکل‌گیری ایدۀ «دولت و ملت» ترکیه را در آینده پیش کشید. در چنین وضعیت ناامیدکننده‌ای، کمالیست‌ها حاضر بودند برای بقای مردم ترکیه تقریباً به هر سازشی تن دهند. این وضعیت همچنین روابط آن‌ها را با بلشویک‌ها که با ایدئولوژی آن‌ها بسیار ناآشنا بودند توضیح می‌دهد. کمالیست‌ها مصمم به اجرای راه‌حل‌های رادیکال در داخل کشور برای تضمین استقرار و موجودیت ترکیۀ جدید بودند.