کتاب معبر باریک: حکومت، جامعه و سرنوشت آزادی

کتاب معبر باریک نوشته‌ی دارون عجم اوغلو و جیمز ای. رابینسون، یکی از کتاب‌های تحسین‌شده‌ی حوزه‌ی علوم سیاسی و اجتماعی است که نشان می‌دهد رسیدن به آزادی پایدار و معنادار در جامعه، از طریق معبر باریکی امکان پذیر است که حاصل توازن قدرت حکومت و جامعه است. این کتاب، شما را به سفری دور و دراز در تاریخ و سیاست جهان می‌برد تا با بررسی جوامع گوناگون، نظریه‌ی خود را شرح و گسترش دهد. این کتاب نامزد دریافت جایزه‌ی لیونل گلبر بوده است.

درباره‌ی کتاب معبر باریک

دارون عجم اوغلو (Daron Acemoglu)، برنده‌ی مدال کلارک در اقتصاد و استاد اقتصاد دانشگاه ام آی تی و جیمز ای. رابینسون (James A. Robinson)، اقتصاددان، دانشمند علوم سیاسی و استاد دانشگاه شیکاگو، به واسطه‌ی کتاب‌های مشترکی که نوشته‌اند، نه تنها در میان دانشگاهیان و دانشمندان علوم انسانی بلکه در میان مردم عادی بسیار مشهورند. این دو دانشمند در سال 2024 به دلیل کتاب‌ها و مقالات مشترکشان در حوزه‌ی تأثیر نهادها بر جامعه، جایزه‌ی نوبل اقتصاد را به دست آوردند. کتاب چرا ملت‌ها شکست می‌خورند، یکی از مشهورترین کتاب‌های آن‌ها بود که جزو پرفروش‌ترین کتاب‌ها در سطح بین‌الملل قرار گرفت. کتاب معبر باریک: حکومت، جامعه و سرنوشت آزادی (The Narrow Corridor: States, Societies, and the Fate of Liberty)، تازه‌ترین کتاب این دو اندیشمند بزرگ، نیز در رابطه با موضوع کلیدی تأثیر قدرت نهادهای اجتماعی بر آینده‌ی جامعه و آزادی آن تأکید دارد.

کتاب معبر باریک، به بررسی این موضوع می‌پردازد که چگونه آزادی به معنای واقعی، در یک جامعه شکل می‌گیرد و پایدار می‌ماند. نویسندگان ما را به سفری در سراسر جهان و تاریخ ملت‌ها می‌برند و بر اساس مستندات تاریخی، جوامع گوناگون را بررسی می‌کنند تا به سؤال مذکور پاسخ دهند. در سوریه‌ی امروزی، اروپای قرون وسطی، چین کمونیستی، قبایل آفریقایی و شهرهای باستانی بین‌النهرین، ما با دارون عجم اوغلو و جیمز ای. رابینسون همراه می‌شویم و دلایل موفقیت یا شکست این جوامع در دستیابی به آزادی واقعی را بررسی می‌کنیم. به طور کلی، نظر نویسندگان کتاب معبر باریک، این است که هرج و مرج ناشی از ضعف حکومت و استبداد حاصل از قدرت بی‌بدیل حکومت، هر دو مانع آزادی واقعی هستند و چیزی که جوامع به آن نیاز دارند تا به آزادی و رفاه برسند حکومتی مقتدر برای اجرای قوانین در کنار جامعه‌ای قدرتمند برای کنترل حکومت است. حفظ توازن قدرت بین جامعه و حکومت، به سختیِ حرکت دائمی در معبر باریکی است که به آزادی می‌انجامد.

کتاب معبر باریک را حمیدرضا خطیبی ترجمه کرده و انتشارات هنوز به چاپ رسانده است.

جوایز و افتخارات کتاب معبر باریک

• نامزد دریافت جایزه‌ی لیونل گلبر
• یکی از بهترین کتاب‌های فایننشیال تایمز در سال 2019
• یکی از بهترین کتاب‌های کرکس ریویوز در سال 2019

نکوداشت‌های کتاب معبر باریک

• کتاب معبر باریک ما را به سفری جذاب در قاره‌ها و در طول تاریخ بشر می‌برد تا عناصر حیاتی آزادی را کشف کنیم. در دوران ما، هیچ جستجویی مهم‌تر از این جستجو و هیچ کتابی مهم‌تر از این کتاب نیست. (جرج آکرلوف، برنده‌ی نوبل اقتصاد)
• فوق‌العاده. (ساتیاد نادلا، مدیر عامل مایکروسافت)
• ...در این اثر بسیار بدیع و لذت‌بخش، دارون عجم اوغلو و جیمز ای. رابینسون، ما را به سفری به تمدن‌های مختلف در طول زمان می‌برند. دستاوردی قابل توجه که فقط از دست آن‌ها برمی‌آمد و به نظر می‌رسد قرار است موفقیت کتاب چرا ملت‌ها شکست می‌خورند را تکرار کند. (ژان تیرول، برنده‌ی نوبل اقتصاد)
• چه چیزی ظهور و سقوط دموکراسی و دیکتاتوری را توضیح می‌دهد؟... نویسندگان چارچوبی بحث‌برانگیز برای تحلیل بحران دموکراتیک حال حاضر جهان ارائه می‌دهند.... نقطه‌ی آغازین پرقدرت برای درک خطرات بسیاری که آرمان‌های دموکراسی و آزادی امروز با آن روبه‌روست.... (واشنگتن پست)
• این کتاب، به درستی، آزادی را صرفاً فقدان ظلم و ستم دولتی نمی‌بیند... کتابی بدیع‌تر و هیجان‌انگیزتر از کتاب قبلی نویسندگان که از تمرکز بر نهادها فراتر رفته و به چگونگی عملکرد دولت‌ها به صورت واقعی پرداخته است. (مارین ولف، فایننشال تایمز)

کتاب معبر باریک برای چه کسانی مناسب است؟

کتاب معبر باریک را علاوه بر اینکه متخصصان حوزه‌ی علوم انسانی خواندنی و تأثیرگذار می‌یابند، افراد عادی نیز می‌توانند به راحتی، درست به شیرینی یک کتاب تاریخی آن را بخوانند و محتوای عمیق اجتماعی، فلسفی و سیاسی آن را درک کنند.

در بخشی از کتاب معبر باریک: حکومت، جامعه و سرنوشت آزادی می‌خوانیم

اروپا، به خصوص اروپای غربی و شمالی، بخشی از جهان بود که با ایجاد لویاتان به بند کشیده‌ شدۀ ماندگار، تاریخ معاصر را شکل داد. لویاتان به بند کشیده‌ شدۀ آتن با گسترش امپراتوری مقدونی فرو پاشید. همان‌گونه که حکومت ساپوتک در پی تسخیر درۀ اوئاکساکا از سوی اسپانیایی‌ها، از معبر [آزادی] خارج شد. همان‌طور که خواهیم دید، شکل‌گیری حکومتی که هم توانمند باشد و هم از سوی جامعه محدود شود روند تاریخی تدریجی و دردناکی در اروپا داشت. افرادی که در مراحل ابتدایی چنین تحولی حضور داشتند نمی‌دانستند این سرآغازی است که آزادی، سیاست و اقتصاد آنان را دگرگون خواهد کرد. اما این جریان در مسیر تکاملش، آزادی را به همراه آورد، ماهیت نهادهای حکومتی را دگرگون کرد و آغازگر دوره‌ای از رفاه شد که پیش از آن برای جوامع انسانی ناشناخته می‌نمود. اما چرا این همه در اروپا رخ داد؟

پاسخ چندان روشن نیست. چنانچه در مسیر تاریخ به عقب بازگردیم، هیچ چیز متمایزی دربارۀ خیزش اروپا وجود ندارد. کشاورزی نه در اروپا، که در خاورمیانه و هلال حاصلخیز و بعد در چین آغاز شد. اگر هم به اروپا گسترش یافت، به واسطۀ سکونت و اقامت استعماری مردمی از خاورمیانه در آن‌جا بود که پنج‌هزار سال پس از تثبیت کشاورزی در شامات، حدود چهارهزار سال پیش از میلاد، به بریتانیا رسیدند. به همین شکل، نخستین شهرهای کوچک و بزرگ نه در اروپا که در دره‌های دو رود دجله و فرات در عراق امروز ظاهر شدند. همان‌طور که دیدیم، مسئلۀ گیلگمش نخستین‌بار در اوروک بود که مطرح شد، نه در آکسبریج. از دید امپراتوری‌های بزرگ تاریخ، اروپای غربی و شمالی در بهترین حالت، مناطقی حاشیه‌ای و کم‌اهمیت بودند. رومی‌ها تمدن پیشرفته‌ای پیرامون مدیترانه به وجود آوردند، اما به بیشتر مناطق اروپای غربی و شمالی توجه اندکی داشتند، به جز زمانی که با هدف رویارویی با قبایل ژرمن که آن‌ها را بربر به حساب‌ می‌آوردند، پا به مناطقی می‌گذاشتند که اینک بخشی از آلمان است (رومی‌ها البته، گل فرانسۀ امروز و بخشی از بریتانیا را تصرف کردند). تنها در مراحل اخیر تاریخ است که می‌بینیم اروپا وارد صحنۀ جهانی می‌شود.