کتاب ادبیات بینافرهنگی: نویسندگان برون تبار در آلمان

نرجس خدایی کلاته در کتاب ادبیات بینافرهنگی با توضیح کلی مفهومی به نام ادبیات بینافرهنگی و بیان وجه تمایز آن با ادبیات تبعید، به شکل موردی نویسندگان برون‌تبار در آلمان را بررسی می‌کند. نویسنده در این اثر، علاوه بر ارائه‌ی مباحث نظری و ساختاری در این حوزه‌ی مطالعاتی، برگزیده‌ای از آثار نویسندگان برون‌تبار آلمانی را تحلیل و واکاوی می‌کند و از این طریق، دیدگاه‌های چندگانه در بطن یک فرهنگ ناهمگون را پیش روی مخاطب قرار می‌دهد.

درباره‌ی کتاب ادبیات بینافرهنگی

نرجس خدایی کلاته در کتاب ادبیات بینافرهنگی با مطالعه‌ی موردی نویسندگان برون‌تبار در آلمان، پیوند میان فرهنگ‌های گوناگون را در اشکال مختلف ادبیات بررسی می‌کند. ادبیات بینافرهنگی به آثاری می‌پردازد که از برخورد، هم‌زیستی و گفت‌وگوی فرهنگ‌های مختلف شکل می‌گیرند. این آثار تجربه‌ی کسانی را بازتاب می‌دهند که میان زبان‌ها، سنت‌ها و شیوه‌های زندگی متفاوت قرار گرفته‌اند و با موضوعاتی مانند مهاجرت، هویت، تعلق، تفاوت‌های فرهنگی و سازگاری با محیط تازه روبه‌رو هستند و با روایت تجربه‌های شخصی و اجتماعی خود، تصویری از زندگی در جامعه‌ای چندفرهنگی ارائه می‌کنند.

در بخش دیگری از کتاب ادبیات بینافرهنگی، نویسنده دلایل شکل‌گیری این نوع از ادبیات را شرح می‌دهد. به اعتقاد نرجس خدایی کلاته، گسترش ارتباطات میان‌فرهنگی، افزایش مهاجرت و جابه‌جایی‌های مکانی و نیز پررنگ‌تر شدن تجربه‌ی زندگی در جوامع چندفرهنگی، از مهم‌ترین زمینه‌های پیدایش این گونه ادبی بوده است. در چنین شرایطی، آثاری پدید آمده‌اند که تجربه زیستن میان دو یا چند فرهنگ را بازتاب می‌دهند و می‌کوشند این تجربه‌ی پیچیده را در قالب روایت ادبی بازنمایی کنند.

ادبیات بینافرهنگی به کشور یا ملیت خاصی تعلق ندارد. با این حال، نرجس خدایی کلاته در کتاب ادبیات بینافرهنگی، آلمان را محور بررسی قرار می‌دهد. اگرچه این کشور برخلاف جوامعی مانند آمریکا یا فرانسه که پیشینه‌ای طولانی در مهاجرپذیری دارند، تعاملات محدودتری با فرهنگ‌های غیراروپایی داشته است، تحولات اجتماعی پس از جنگ جهانی و افزایش حضور مهاجران از دهه‌ی هفتاد میلادی، زمینه‌ی شکوفایی فعالیت‌های ادبی برون‌تباران را در این کشور فراهم کرد.

از تاریخچه‌ی آثار مهاجران در آلمان تا دیدگاه‌های نسل جوان

کتاب ادبیات بینافرهنگی ابتدا به ارائه‌ی چکیده‌ای از مباحث نظری در حوزه‌ی ادبیات بینافرهنگی می‌پردازد و بعد از پاسخی کلی به «سؤال بینافرهنگی چیست؟» به بررسی برگزیده‌ای از آثار نویسندگان از فرهنگ‌ها و جوامع مختلف در آلمان می‌پردازد. این متن پژوهشی در فصل‌های نخست، تاریخچه‌ی آثار مهاجران در آلمان را واکاوی کرده و با طبقه‌بندی موضوعی، این نوشته‌ها را در پنج گروه بررسی می‌کند.

نویسنده در فصل‌های بعدی، تضادهای فرهنگی نسل‌های مختلف را تحلیل کرده و به چالش‌های نوشتن به زبانی بیگانه و شیوه‌های خلاقانه در بازنمایی گویش‌ها می‌پردازد. بخش‌های بعدی اثر به نظریه‌های پسااستعماری و مفهوم پیوندخورده یا هیبرید می‌پردازد و دیدگاه نسل جوان را درباره‌ی مهاجرت تحلیل می‌کند. نرجس خدایی در نهایت با افزودن مقاله‌ای انتقادی، مباحث کتاب ادبیات بینافرهنگی انتشارات علمی و فرهنگی را با نگاهی پژوهشی تکمیل می‌کند.

خرید کتاب ادبیات بینافرهنگی به آن دسته از محققان و پژوهش‌گران که در زمینه‌ی پژوهش و نقد ادبی فعالیت می‌کنند، توصیه می‌شود. این اثر را انتشارات علمی و فرهنگی منتشر کرده و در دسترس علاقه‌مندان به این مباحث قرار داده است.

کتاب ادبیات بینافرهنگی برای شما مناسب است اگر

• دانشجو، استاد یا محقق در حوزه‌ی ادبیات هستید و علاقه‌مندید با مفهوم ادبیات بینافرهنگی بیشتر آشنا شوید.
• مایلید بدانید زیستن در سایه‌ی فرهنگ و ملیتی دیگر چگونه بر قلم نویسندگان تأثیر می‌گذارد.
• می‌خواهید با آثاری از نویسندگان برون تبار آلمانی‌نویس آشنا شوید.

در بخشی از کتاب ادبیات بینافرهنگی: نویسندگان برون تبار در آلمان می‌خوانیم

بدیهی است شاعری که آشیانۀ خود را در معرض بادها بنا کرده، به سیال‌بودن مرزها و بی‌ثباتی سکونتگاه‌ها و ناامنی مکان‌ها آگاه است. او به زبان روی آورده که به گونه‌ای ماهوی سیال است و بی‌مرز و بی‌انتها. آواره‌ای که در گسترۀ بی‌کرانۀ زبان مأوا می‌گیرد، به اجازۀ اقامت و پروانۀ کار نیازی ندارد. شعر، کارت شناسایی اوست. به او هویت می‌بخشد و امکان عبور از مرزها را برایش فراهم می‌سازد. شاعر خود را «میهمان» زبان بیگانه می‌داند؛ چون واژه‌ها همانند زبان مادری «بی‌واسطه» در دسترس او قرار ندارد. آنچه برای دیگران بدیهی است، ممکن است برای او پرسشی بزرگ باشد. او ناچار است بیش از کسی که در زبان مادری می‌نویسد، در فحوای واژگان تأمل کند و طنین آوای آن‌ها را بسنجد تا بتواند با «تیغ جراحی» عناصری را که برای سرودن شعر نیاز دارد، از زبان استخراج کند. شاید همین تأمل سنجش‌گرانه در مرزهای زبان، به تکوین دیدگاه‌های تازه می‌انجامد و شاید میهمان، نکته‌هایی را می‌بیند که صاحب‌خانه از آن‌ها غافل است. صاحب‌خانه ازسر عادت به پدیده‌ها نگاه می‌کند، ولی میهمان این‌گونه نیست.

سعید در سروده‌ای دیگر نیز این نکته را مطرح کرده است که رابطۀ انسان مهاجر با زبان و دیگر پدیده‌ها در سرزمین میزبان، دیگر «بی‌واسطه» و فی‌البداهه نیست و انسان ناچار است با کاستی‌ها کنار بیاید تا بتواند دست به عمل بزند یا به عبارت دیگر، بسراید:

پس از آن‌همه جزرومد/ و آن‌همه باران/ در گذر سال‌ها/ چنان رند شده‌ام/ که با دستکشش/ پیانو می‌نوازم/ در زبان بیگانه/ شعر می‌سرایم/ و از پشت شیشۀ زنگارگرفته/ معشوقم را می‌بوسم (Said, 1987: 92).