بله
گیلیان بیر در کتاب رمانس، به این سوال اساسی پرداخته که رمانس چیست؟ و تعاریف متعددی از سبک رمانس ارائه داده است. او واژه رمانس را صرفا به داستان عاشقانه و یا رمان عاشقانه محدود نمی‌کند و در این اثر، سیر تاریخی معنای این واژه را در نظر مخاطب ترسیم می‌کند. برای درک معنای دقیق رمانس، هیچ چاره‌ای به‌جز درک معنای آن در ادوار تاریخی نداریم.
درباره‌ی کتاب رمانس
ژانر رمانس همان داستان عاشقانه است؟ رمانس ازآن‌دست واژه‌هایی است که هرچه بیشتر درباره‌اش شنیده باشیم، تعریفش برایمان سخت‌تر می‌شود. گیلیان بیر، استاد برجسته‌ی ادبیات و نقد ادبی در انگلستان، کتاب رمانس را دقیقا برای حل همین تناقضات در جهان ادبیات خلق کرده است.
او در کتاب رمانس عنوان می‌کند که این واژه در دوره‌های مختلف تاریخی به داستان‌هایی در مورد عشق، ماجراجویی، پهلوانی و جهان‌های شگفت‌انگیز اطلاق شده است. اما در قرن‌های متأخر می‌توان رد پای آن را حتی در شعر و رمان گوتیک، ادبیات فانتزی و حتی ژانر علمی‌تخیلی مشاهده کرد. گیلیان بیر، کتاب خود را دقیقا از همین بزنگاه آغاز می‌کند که بالاخره برای واژه‌ای با چنین طیف گسترده‌ی معنی، چه تعریفی می‌توان انتخاب کرد؟
کتاب رمانس، به‌رسم دیگر آثار مجموعه‌ی مکتب‌ها، سبک‌ها و اصطلاح‌های ادبی و هنری نشر مرکز، قدم فراتر از یک تعریف ساده و خشک برای اصطلاحات ادبی می‌گذارد و تاریخ دگرگونی معنای آن را برای مخاطب تجسم می‌کند. نویسنده از ریشه‌های اسطوره‌ای رمانس شهسواری در قرون‌وسطی آغاز می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه عشق، قهرمانی، ماجراجویی، آرمان‌گرایی و امر شگفت در این روایت‌ها به‌هم‌تنیده شده‌اند. همین رویکرد است که این اثر را در بین آثار گیلیان بیر ممتاز می‌کند.
مهم‌ترین مسئله‌ای که در کتاب رمانس مدنظر نویسنده قرار دارد، توجه به این پرسش است که در دوره‌های مختلف تاریخی چرا انسان همواره به «داستان» نیاز داشته است و متناسب با شرایط زمانه، گونه‌های مختلف روایت را خلق کرده است؟ گسترش همین دغدغه باعث می‌شود که معنای رمانس کم‌کم در نظر مخاطب مشخص شود.
از شوالیه‌ها تا دن‌کیشوت در رمانس
گیلیان بیر در بخش تاریخی کتاب رمانس به این نکته می‌پردازد که رمانس قرون‌وسطایی صرفا مجموعه‌ای از داستان‌های قدیمی و پهلوانانه نیست. این روایات، شیوه‌ای برای مواجهه و درک جهان بوده‌اند؛ جهانی که در آن اسطوره، عشق، اخلاق، ماجراجویی و تخیل می‌توانستند در کنار یکدیگر معنا پیدا کنند. این گونه‌ی ادبی به خواننده مجال می‌داد که از جهان آشنا فاصله بگیرد و وارد دنیای تخیلی شود.
اما آغاز عصر جدید قواعد مواجهه با رمانس را دگرگون کرد. دن‌کیشوت سروانتس دقیقا در همین نقطه‌ی ادبیات ایستاده است. قهرمان سروانتس در جهانی زندگی می‌کند که هنوز معیارهای رمانس در آن حاکم است، اما جهان اطرافش دیگر از آن قواعد پیروی نمی‌کنند. نویسنده‌ی کتاب رمانس به زیبایی نشان می‌دهد که همین شکاف بین امر واقع و خیال، موتور محرکه‌ی طنز دن‌کیشوت است و این سوال را پیش می‌کشد که آیا امر واقع بدون تخیل قابل روایت است؟
نکته مهمی که در این بخش از کتاب رمانس به آن پرداخته می‌شود این است که رمان رئالیستی هیچ دشمنی‌ای با رمانس ندارد؛ شاید بتوان گفت این فرم، شکلی تحول‌یافته از همان رمانس‌های قدیمی است. رمان مهم دن‌کیشوت که در حدفاصل یک تغییر بزرگ در ادبیات قرار دارد نشان می‌دهد که ادبیات واقع‌گرا برای زنده‌ماندن به تخیل نیاز دارد.
وقتی رمانس به سیاهی گوتیک می‌شود
گیلیان بیر در سیر تاریخی کتاب رمانس، ورود آن را به دوران گوتیک، پس از یک دوره افول گزارش داده است. در رمانس گوتی قلعه‌های تاریک، ارواح، رازها، ترس و نیروهای ناشناخته تنها عناصری سرگرم‌کننده نیستند؛ آنها راهی برای بیان مسائلی هستند که زبان واقع‌گرا از گفتنشان قاصر است.
از این منظر، گوتیک ادامه همان میل قدیمی رمانس به عبور از مرزهای شناخته شده است. نویسنده در کتاب رمانس این نکته‌ی مهم را یادآور می‌شود که این گونه‌ی ادبی در هر دوره، متناسب با ترس‌ها و آرزوهای همان دوره تغییر شکل می‌دهد. چیزی که زمانی در هیئت شهسوار و اژدها ظاهر می‌شد، بعدها می‌تواند به شکل هیولا، سایه، جهان وهم‌آلود یا واقعیتی ناشناخته بازگردد.
یک حقیقت در مورد رمانس و رمانتیسم
رابطه‌ی رمانس و رمانتیسم شاید در نگاه اول چندان دوستانه نباشد. وقتی یک به تخیل و آرمان‌ها می‌پردازد و دیگری به واقعیت و زندگی روزمره، می‌توان انتظار تقابل معنایی بین آنها داشت. اما گیلیان بیر فصل‌های پایانی کتاب رمانس به این نکته اشاره می‌کند که این دوگانه خیلی هم قابل‌استناد نیست. طبق گفته‌های نویسنده در این کتاب، حتی داستان‌هایی که عمیقاً در واقعیت اجتماعی ریشه دارند، می‌توانند از عناصر رمانس بهره بگیرند. در این معنا، رمانس دیگر صرفا یک قالب ادبی نیست؛ بلکه کیفیتی است که می‌تواند در دل روایات واقع‌گرایانه نیز حضور داشته باشد و بر غنای آنها بیفزاید.
شاید مهم‌ترین نکته‌ای که با مطالعه‌ی کتاب رمانس برای مخاطب روشن می‌شود این باشد که رمانس صرفا به معنای گریز از واقعیت نیست. اگر چه این قدرت به طور بالقوه در رمانس نهادینه است؛ اما این امکان را نیز فراهم می‌کند که به‌جای فرار از واقعیت، زاویه‌ای جدید و نگاه تازه‌ای را برای ما فراهم کند.
این اثر با ترجمه‌ی سودابه دقیقی به فارسی برگردانده شده و به همت نشر مرکز در اختیار پژوهشگران و علاقه‌مندان به ادبیات قرار گرفته است. با خرید کتاب رمانس، به تعریفی جامع از این شکل ادبی خواهید رسید و ملاکی برای تشخیص آن از دیگر انواع ادبی پیدا خواهید کرد.
کتاب رمانس برای شما مناسب است اگر
- با کتاب‌های گیلیان بیر هنوز آشنا نشده‌اید و به اشراف او بر مفاهیم و آرایه‌های ادبی پی نبرده‌اید.
- قصد دارید معنی رمانس را بدانید و ملاکی برای تشخیص آن در بین دیگر گونه‌های ادبی داشته باشید.
- تفاوت رمانس و رمان را به درستی نمی‌دانید و می‌خواهید محدوده‌ی هر یک را شناسایی کنید.
در بخشی از کتاب رمانس می‌خوانیم
تاریخ و اسطوره
رمانس قرون‌وسطی، به‌عنوان یک نوع ادبی، هر چند از حماسه و تمثیل مجزا می‌گشت، لیکن عناصر هر دو را دارا بود و درآمیختنی از سر اتفاق را میان تاریخ و معجزه ممکن می‌ساخت. عشق و ماجراجویی در رمانس، هر دو با اصول اخلاقی و رفتاری حاکی از تشریفات ارائه می‌شد. اما اگرچه این آئین بیشتر مجذوب ظرافت‌های رفتاری بود، انگیزه‌های غیرمنطقی و کنش‌های نابهنگام را رسمیت می‌بخشید و پذیرا می‌شد. نویسندگان رمانس می‌توانستند، بدون تغییر سبک بر خارق‌العادگی و روزمرگی، هر دو احاطه داشته باشند. رمانس‌ها بیشتر تجزیه‌وتحلیل‌های پیچیده روان‌شناختی را دربرداشتند - به‌ویژه آثار نویسنده‌هایی مانند کرتین دوترواو همچنین آثاری که هارتمن فون‌اُو رمانس‌های کرتین را در آنها دوباره‌سازی کرده بود - بااین‌همه بینش به‌دست‌آمده از این رمانس‌ها اساسا ناشی از تحلیل‌گری نبود، در عوض معنی آن از راه تداخل سطوح رویدادها شکل می‌گرفت.
حضور میانجی‌گرانه نویسنده رمانس به ما اجازه می‌دهد تا آنچه را به نمایش می‌گذارد بپذیریم. او مصرانه پا در میان می‌گذارد تا نظر دهد و تفسیر کند و لحن را به شکلی در اختیار می‌گیرد که گویی بامهارت و چابکی خاصی پاسخ را به خواننده اعطا می‌کند و او را از تعبیر همه‌جانبه بی‌نیاز می‌سازد. دنیای رمانس آزاد است، نظام ارزشی آن در خود اشعار برای خواننده مطرح می‌شود و سطوح اساطیری نشان‌ها نیاز به دانش سری ندارد. لذت اساسی‌ای که رمانس به خواننده می‌بخشد، لذت شنیدن قصه است.
این بدان معنی نیست که رمانس‌های قرون‌وسطی "ابتدایی" هستند بلکه آنها از خواننده دقت و هوشیاری می‌طلبند. واضح است که در میان نویسندگان رمانس قرون‌وسطی، میزان متفاوتی از ظرافت ادبی به چشم می‌خورد، اما برجسته‌ترین آنها درک ادبی وسیع و مسلمی را، بدان گونه که در آثار چاوسر یافت می‌شود، از خود نشان می‌دهند.
