کتاب عقاید یک دلقک

کتاب عقاید یک دلقک اثری از هاینریش بل است که به عنوان یکی از برترین رمان‌هایی که تا به حال نگارش درآمده شناخته می‌شود. این اثر از ادبیات آلمان که باعث شد تا بل برنده‌ی جایزه نوبل ادبیات شود، نگاهی انتقادی نسبت به جامعه‌ی آلمان تحت سلطه‌ی هیتلر و دوران پساجنگ این کشور دارد. نویسنده در این اثر درخشان به نقد باورهای سیاسی و مذهبی کشور خود در آن دوران می‌پردازد.

درباره‌ی کتاب عقاید یک دلقک

کتاب عقاید یک دلقک روایت‌گر شخصیتی به نام هانس شنیر است که در داستان تحت عنوان یک دلقک شناخته می‌شود. هانس تجسمی از تمام احساسات مالیخولیایی، فقدان و شکست‌هایی است که در آن دوره درون مردمان کشور آلمان رخنه کرده بود و اکثر افراد این کشور به افسردگی مبتلا شدند. هانس شنیر شخصیتی است که می‌توان گفت در تمام ابعاد زندگی، چه در حرفه‌ی هنری‌ و چه در زیست زناشویی‌اش، یک فرد شکست خورده است و ما در طول روایت شاهد آن هستیم که چگونه سرگذشت یک انسان می‌تواند تقدیر او را با تنهایی گره بزند.

هاینریش بل در کتاب عقاید یک دلقک (The Clown)، بخش اصلی رمان را بر محوریت توصیفات، واکنش‌ها و خاطرات هانس شنیر از گذشته‌اش فرم داده است. در واقع این کتاب در باب چیزهایی است که شنیر در چند ساعت سفر خود از شهری به شهر دیگر بازگو می‌کند. داستان از این قرار است که هانس شنیر همسری به نام ماری دارد یا باید گفت قبلاً چنین همسری داشته است. ماری، همسر سابق او، پس از آنکه هانس را یک شخصیت بازنده در زندگی می‌یابد و بعد از شکست مفتضحانه‌ی هانس در اجرایی که در شهر بوخوم داشته، تصمیم به ترک او می‌گیرد تا زندگی‌اش را با سیاست‌مداری موفق و جاه‌طلب ادامه دهد.

هانس نمی‌تواند این جدایی را باور کند و حاضر است هر کاری بکند تا دوباره ماری را به دست آورد. برای شخصیت مشهور رمان عقاید یک دلقک، از دست دادن «دیگری» به موقعیتی زیستی تبدیل می‌شود تا مکاشفه‌ای درونی در باب خود داشته باشد و در این واکاوی‌های خود وضعیت سیاسی-اجتماعیِ آلمانِ هیتلر و پساجنگ جهانی را که دورانی آکنده از وحشت، شکست و مالیخولیا بود را نیز ترسیم می‌کند.

بخش اصلی داستان رمان عقاید یک دلقک، تقابلی است که هاینریش بل (Heinrich Böll) میان فردیت و مذهب ایجاد می‌کند. در واقع یکی از علل اصلی که ماری این ازدواج را ترک کرد و مرد دیگری را به هانس ترجیح داد به مذهب بازمی‌گردد! چراکه ماری، هانس را برای رسیدن به مردی کاتولیک رها کرد. دیگر تقابلی که هاینریش بل در این کتاب شکل داده رویارویی شخصیت با خودش است؛ یعنی زمانی که فرد با جنگی درونی مواجه می‌شود و باید با اندیشه‌های خود مبارزه کند. شخصیت هانس تا پیش از رفتن ماری نگاه مشخصی به جهان داشت، برایش ساز و کار روابط انسانی واضح بود. اما با حس فقدانی که بر اثر جدایی از ماری احساس کرد به این نتیجه رسید که نمی‌تواند آنچه در «درون» باور دارد را در «بیرون» بیابد. می‌توان گفت وقتی ماری از او جدا شد و هانس برای آرام کردن درون خود و پُر کردن سکوتش به حرف زدن با خودش روی آورد، به بیماری روحی و روانی دچار شد.

در کتاب عقاید یک دلقک، هاینریش بل نگاهی انتقادی به ساختار خانواده و مفهوم «همبستگی» در آلمانِ پساجنگ دارد. دورانی که گویی بسیاری از مردمان آلمان به دلیل احساس عذاب وجدان سعی کردند خود را به مذهب نزدیک کنند و تجربه‌های استعلایی و متعالی را در وجودشان تثبیت کنند. به عنوان مثال دلیلی که ماری تصمیم گرفت تا هانس را به خاطر نزدیک شدن به مردی کاتولیک رها کند، احساس گناه و شرم از زندگی‌اش بود. همچنین در داستان رمان شاهد این هستیم که خانواده‌ی هانس هیچگاه او را همراهی نکرده‌اند و او همچون غریبه‌ای پس زده شده از ارث خانوادگی نیز محروم مانده است. دیگر موضوعی که می‌توان در مورد کتاب بدان اشاره کرد پذیرفته نشدن یک هنرمند در جامعه به دلیل داشتن نگاه و ایدئولوژی‌ است.

کتاب عقاید یک دلقک اثری خواندنی و پرطرفدار است که فریده فتوحی آن را به زبان فارسی برگردانده است. این اثر با همت نشر سپاس به چاپ رسیده و منتشر شده است.

اقتباس‌های فرهنگی و سینمایی از کتاب عقاید یک دلقک

فیلم «دلقک» ساخته شده در سال 1976 به کارگردانی وویچیخ یاسنی با بازی هانا شیگولا و راینر بازدو، محصول سینمای آلمان غربی؛ این فیلم نماینده‌ی آلمان برای مراسم اسکار آن سال بود.

نکوداشت‌های کتاب عقاید یک دلقک

• هاینریش بل تیرانداز ماهری است: نیزه‌ها تیزند، پرهای نیزه‌ها صاف‌اند، هدف‌ها پرتعدادند. (The New York Times)
• آثار هاینریش بل بالاترین درجه‌ی اصالت در خلاقیت هستند و به سبکی بی‌نقص دست می‌یابند. (The Daily Telegraph)
• مرد احساسات عمیق و ذکاوت ادبی، هاینریش بل که واجد یک صدای قدرتمند معاصر است به ما نشان می‌دهد که به‌واقع بازگشت به یک کشور ویران‌ ‌شده چه حسی دارد. (Vivian Gornick)

کتاب عقاید یک دلقک برای چه کسانی مناسب است؟

مطالعه‌ی این کتاب برای همه‌ی کسانی که از داستان‌هایی با درون‌مایه سیاسی و اجتماعی لذت می‌برند و قصد دارند یکی از شاهکارهای ادبی جهان را بخوانند،‌ مناسب است.

در بخشی از کتاب عقاید یک دلقک می‌خوانیم

یک بار دیگر در مسیر تراموایی که هنریتا را با خود می‌برد، دست تکان دادم و خودم پیاده به سمت خانه‌مان به راه افتادم. پدر و مادرم به همراه لئو مشغول خوردن شام بودند. برای غذای اصلی سوپ رقیق، سیب‌زمینی و آبِ گوشت و برای دسر سیب داشتیم. هنگام خوردن دسر بود که از مادرم پرسیدم هنریتا از طرف مدرسه برای اردو به کجا رفته است؟ خنده‌ای کرد و گفت: «اردو؟ مزخرف نگو. او به بن رفته تا برای توپخانه‌ی ضدهوایی به عنوان سرباز داوطلب شود. آن‌قدر سیبَت را کلفت پوست نکن. ببین، پسرم، به من نگاه کن.» بعد هم پوست سیب را از بشقابم برداشت و سیب‌های باقی‌مانده رویِ پوست آن را برش زد و نتیجه‌ی قناعتش را به شکل تکه‌های باریک سیب در دهانش گذاشت. به پدرم نگاه کردم. به بشقابش خیره شده بود و چیزی نمی‌گفت. لئو هم ساکت بود، اما وقتی دوباره به سمت مادرم برگشتم، با صدای آرامَش گفت: «حتماً خودت می‌دانی، نمی‌دانی؛ هر کس باید قدمی هر چند کوچک برای بیرون انداختنِ این یانکی‌های یهودی از خاک مقدس آلمان بردارد.» بعد به من نگاه کرد، احساس عجیبی داشتم، بعد هم همان‌طوری که من را نگاه کرده بود به لئو هم نگاه کرد.

به نظرم می‌رسید که آماده بود هر دوِ ما را به خط مقدم و جنگ با یانکی‌های یهودی بفرستد. گفت: «خاک مقدس آلمان ما؛ یانکی‌ها همین حالا هم تا کوه‌های اِیفل پیش‌روی کرده‌اند.» دلم می‌خواست بخندم، اما زدم زیر گریه. چاقوی میوه‌خوری را انداختم و به سرعت پله‌ها را به سمت اتاقم بالا رفتم. می‌ترسیدم. دلیلش را هم می‌دانستم، ولی نمی‌توانستم به زبان بیاورم. فکر کردن به پوست لعنتی آن سیب خونم را به جوش می‌آورد. به خاک آلمان که در باغچه‌ی خانه‌مان بود و با برف‌های کثیف پوشیده شده بود نگاه کردم، به رود راین و درختان بید مجنون و کوه‌های آن طرفِ رودخانه، تمام این منظره دیوانه‌ام می‌کرد.