کتاب تاریخ طبیعی دین اثر دیوید هیوم با ترجمه حمید عنایت از نشر خوارزمی

«انسان، خالق خدایان است»؛ این نگاه دیوید هیوم در کتاب تاریخ طبیعی دین به پدیده‌ی خداپرستی و دین‌داری بشر است. این فیلسوف اسکاتلندی عصر روشنگری توانست با مطالعه‌ی تاریخ تحول شیوه‌ی دین‌داری بشر، دلایلی را که موجب شد تا انسان از چندخدایی به یکتاپرستی برسد، برای ما شرح دهد و نقش خرافه و باورهای عامیانه را که هم در دوره‌ی شرک و هم در دوره‌ی یگانه‌پرستی، با بشر همراه بود و هست، بازگو کند.

درباره‌ی کتاب تاریخ طبیعی دین

آیا سرشت آدمی خداجو و باورمند به نیرویی فرابشری و بالاتر از انسان است؟ این پرسشی است که واقعاً نمی‌توان برای آن پاسخی قطعی پیدا کرد. مبلغان مذهبی ادیان ابراهیمی، ذات و سرشت انسان را نه‌تنها خداجو، بلکه معتقد به خدای یگانه می‌دانند؛ درحالی‌که تاریخ و روند تکامل جوامع و ادیان چنین چیزی را نشان نمی‌دهد.

از سوی دیگر، آیا می‌توان نسبت به تمایلات انسان که خواهان امدادی غیبی و قدرتی والاتر است، چشم‌پوشی کرد؟ دیوید هیوم در کتاب تاریخ طبیعی دین خاستگاه تاریخی ظهور ادیان و خدایان را از دوره‌های پیشین تاکنون بررسی کرده و نتایجی درباره‌ی رابطه فلسفه و دین ارائه کرده است.

دیوید هیوم حدود 200 سال پس از قرون وسطی و در عصر روشنگری می‌زیست؛ به همین علت او توانست خوانش تاریخی خود را از دین که همچنان نیز نگاهی جسورانه و مغایر با تمام آموزه‌های دینی است، بازگو کند؛ اما با وجود این، دیوید هیوم در محافل دینی قرن هجدهم محکوم و مورد انتقادات شدید محافل مسیحی قرار گرفت.

فلسفه دین دیوید هیوم؛ نگاهی تاریخی به تحولات مذهبی

بشر از ابتدا موحد نبود. انسان هنگامی که توانست تکامل پیدا کند، مشرک شد. بشر نخستین، تحت تأثیر هزاران بلا و خطر بود؛ سیل، طوفان، زلزله، سرمای کشنده و نبود غذا و.... تمام این عوامل موجب شد انسان دچار وحشت شود و حس کند که نیاز دارد در برابر این‌همه خطر، به قدرت‌هایی بزرگ‌تر از خودش پناه ببرد تا او را آرام سازند.

شرایط زیستی در هزاران سال گذشته برای بشر فاجعه‌بار بود و او به همین دلیل به چندخدایی روی آورد. خدای باد، طوفان، آتش و... که انسان تصور می‌کرد آن‌ها می‌توانند از او در برابر بلایا و خطرات محافظت کنند. کتاب تاریخ طبیعی دین با ترجمه‌ی حمید عنایت روند روی آوردن انسان‌ها به خدایان متعدد را برای ما شرح می‌دهد؛ اما در چندخدایی، مشکلاتی وجود داشت. نخستین مشکل این بود که انسان می‌دانست خدای اقیانوس، باد یا باران و... آفریننده‌ی جهان نیستند.

جایگاه خدایان چندگانه در تاریخ طبیعی دین

بشر هنگامی که در برابر قدرت طبیعت با معضلی مواجه می‌شد که حتی نمی‌توانست تشخیص دهد این مشکل به حوزه‌ی کاری کدام خدا مربوط است، بی‌پناه و بیچاره می‌شد و حس می‌کرد خدایانش به‌قدر کافی توانمند نیستند.

از سوی دیگر، خدایان مشرکان خلقیات بدی داشتند. (مثلاً خدای دریا در افسانه‌ی هومر که مربوط به دوران چندخدایی بشر است، خشمگین می‌شود و بنده‌ی خود را آزار می‌دهد.) علاوه‌براین‌ها، کتاب تاریخ طبیعی دین از دیوید هیوم به ما نشان می‌دهد که ذهن انسان به چندخدایی گرایش دارد و ترجیح می‌دهد برای مشکلاتش به یک درمانگر کاملاً توانمند مراجعه کند، نه چندین مسئول که قدرت تام و تمامی ندارند. این عوامل موجب شد انسان به دنبال خدایی قدرتمندتر باشد.

خدای یگانه؛ منتهی‌الیه چندخدایی و دین از دیدگاه هیوم

از نظر دیوید هیوم در کتاب تاریخ طبیعی دین، انسان ناگهان یکتاپرست نشد. فرایند یکتاپرست‌شدن پروسه‌ای طولانی‌مدت و تدریجی بود. بشر نمی‌توانست با ده‌ها خدای نه‌چندان قدرتمند زندگی کند. او در طول زمان، قوی‌ترین آن‌ها را انتخاب کرد و او را بیشتر از سایر خدایان گرامی داشت.

به‌مرور زمان، بعضی از خدایان که کینه‌توز و خشمگین و کمی ضعیف بودند، فراموش شدند و دیگر در زندگی انسان نقشی نداشتند. انسان تمام صفات برتر را نثار آن خدایی کرد که از سایر خدایان قوی‌تر بود و پس از مدتی او را با صفاتی چون «مطلق» و «یگانه» خواند. این فرایندی است که از دیدگاه دیوید هیوم در کتاب تاریخ طبیعی دین نشر خوارزمی، انسان برای یکتاپرست شدن طی کرد.

نکته‌ی مهمی که هیوم آن را مطرح می‌کند این است که انسان چه مشرک باشد، چه موحد، در هر صورت خرافاتی است و یکتاپرستی را نیز با عناصر خرافه‌پرستی مانند اعتقاد به معجزه و تقدیس قدیسان و زیارت مکان‌های مقدس و... ترکیب کرده است. با خرید کتاب تاریخ طبیعی دین اثر دیوید هیوم با تاریخی که پیشینیان ما از سر گذراندند تا شیوه‌ی دین‌داری و خداپرستی را تغییر دهند، آشنا خواهید شد و نظرات یکی از جنجالی‌ترین فیلسوفان عصر روشنگری درباره‌ی دین را خواهید خواند.

کتاب تاریخ طبیعی دین برای شما مناسب است اگر

• می‌خواهید با خواندن کتاب‌های دیوید هیوم و نظرات او درباره‌ی تاریخ دین، نگاه درستی به روند تکامل انسان و فرایند یکتاپرست شدن او داشته باشید.
• به دنبال یکی از معتبرترین و البته جنجالی‌ترین کتاب‌های فلسفه دین هستید و تمایل دارید با نظراتی که کاملا با ایده‌های ادیان ابراهیمی در تضاد هستند، مواجه شوید.

در بخشی از کتاب تاریخ طبیعی دین می‌خوانیم

همیشه می‌بینیم که هر چه زندگی آدمی بیشتر عرصۀ تصادف باشد، اندیشه‌اش خرافی‌تر می‌گردد و این نکته را بویژه می‌توان دربارۀ قماربازان و دریانوردان آشکار دید که با آنکه کمتر از همۀ مردمان توانایی تفکر جدی دارند، بیش از همه به‌تصورات بیهوده و خرافه‌آمیز دل‌می‌بندند «کوریولانوس» در [کتاب] «دیونیزیوس» می‌گوید که خدایان در هر کار دست‌دارند اما بویژه در جنگ که رویدادهایش هیچ مسلم نیست.

زندگی آدمی در همه حال و خاصه پیش از برقرای نظم و کشورداری درست، همه پیرو رویدادهای تصادفی است. پس طبیعی است که در روزگاران درنده‌خویی آدمیزادگان، خرافه همه جا رواج یابد و مردمان را به‌کاوشی جدی در پی آن نیروهای نادیدنی که مایۀ شادی یا سیه‌روزی ایشان است وادارد. هم‌اکنون چنین مردمانی چون از ستاره‌شناسی و دانش کالبدشکافی گیاهان و جانوران آگاهی ندارند و چندان کنجکاو نیستند که نظام شگفت‌انگیز علتهای غایی را ملاحظه کنند، هنوز دادار نخستین و برتر و آن روح بی‌کران را که تنها به‌خواست توانای خود بر سراسر طبیعت نظم ارزانی داشته‌است نمی‌شناسند.

اندیشه‌ای اینسان پرشکوه، بسیار بزرگ‌تر از افکار تنگ ایشان است که نه زیبایی کار را توانددریافت و نه بزرگی کارگزار را. این مردمان، خدایان خود را هر چند توانا و نادیدنی باشند چیزی نمی‌انگارند جز گونه‌ای از آدمیزادگان که شاید از میان خود ایشان نیز برخاسته‌باشد و همۀ سوداها و خواهشهای آدمی و نیز دستها و پاها و اندامهای تن او را در خویشتن نگه‌داشته‌است. چون هر یک از این هستیهای کرانمند با آنکه فرمانروای سرنوشت آدمی است از گستراندن نفوذ خود به‌همه جاها ناتوانست، پس باید بر شماره‌شان افزود تا مسؤول همۀ رویدادهای سراسر پهنۀ طبیعت گردند.