کتاب راز آگاهی نوشتهی جان سرل به مسئلهای میپردازد که هر روز آن را تجربه میکنیم، اما هنوز توضیح کاملی برایش نداریم. مغز از سلولها، تکانههای الکتریکی و واکنشهای شیمیایی ساخته شده است؛ پس این فعالیتهای فیزیکی چگونه به دیدن رنگ، احساس درد، شنیدن موسیقی یا آگاهی از خود تبدیل میشوند؟ نویسنده معتقد است پاسخ را باید در خود مغز جستوجو کرد، بدون آنکه تجربهی ذهنی انسان را نادیده گرفت.
دربارهی کتاب راز آگاهی
کتاب راز آگاهی جان سرل از مجموعه مقالههایی شکل گرفته که ابتدا در نشریهی نیویورک ریویو آو بوکز منتشر شدند. نویسنده در این کتاب نظریههای فرانسیس کریک، جرالد ادلمن، راجر پنروز، دنیل دنت، دیوید چالمرز و اسرائیل رازنفیلد را بررسی میکند. بنابراین با کتابی روبهرو نیستیم که فقط یک نظریه را شرح دهد؛ نویسنده دیدگاههای مهم زمان خود را کنار هم میگذارد، نقاط قوتشان را میسنجد و تناقضهایشان را نشان میدهد.
اختلاف جان سرل با دنیل دنت یکی از بخشهای خواندنی کتاب راز آگاهی است. دنت میکوشد آگاهی را بدون تکیه بر یک مرکز درونی و تجربهی ذهنی توضیح دهد، اما جان سرل باور دارد چنین رویکردی همان پدیدهای را حذف میکند که قرار بوده توضیحش دهد. پاسخهای انتقادی میان این دو فیلسوف، کتاب را از یک گزارش یکطرفه خارج میکند و شکل یک مناظرهی جدی به آن میدهد.
معنای آگاهی از نگاه جان سرل
جان سرل دو تصور رایج را نمیپذیرد. آگاهی از نظر او روح یا جوهری جدا از بدن نیست، اما نمیتوان آن را صرفاً یک برنامهی رایانهای یا مجموعهای از رفتارهای قابلمشاهده دانست. تجربهی درد، ترس یا لذت واقعاً وجود دارد و ویژگی مهم آن این است که از زاویهی دید شخص تجربه میشود.

کتاب راز آگاهی نشر مرکز این موضع را با زبانی استدلالی دنبال میکند: فرایندهای مغزی آگاهی را پدید میآورند و آگاهی نیز یکی از ویژگیهای زیستی مغز است. در نتیجه، ذهن و بدن دو جهان جداگانه نیستند. مسئلهی اصلی این است که علوم اعصاب هنوز دقیقاً نمیدانند فعالیتهای مغزی چگونه به تجربهی آگاهانه تبدیل میشوند.
این بحث به هوش مصنوعی نیز میرسد. از نگاه جان سرل، اجرای درست یک برنامه برای اثبات فهم یا آگاهی کافی نیست. اگر روزی ماشینی آگاه ساخته شود، باید سازوکاری داشته باشد که واقعاً تجربهی ذهنی تولید کند؛ نه اینکه فقط رفتار یک موجود آگاه را تقلید کند.
سید مصطفی حسینی این اثر را به فارسی ترجمه کرده و نشر مرکز آن را منتشر کرده است. خرید کتاب راز آگاهی برای خوانندگانی مناسب است که میخواهند با یکی از بحثهای اصلی فلسفهی ذهن و اختلاف میان توضیحهای فلسفی و عصبشناختی آشنا شوند.
کتاب راز آگاهی برای شما مناسب است اگر
- به فلسفهی ذهن و مسئلهی رابطهی مغز و آگاهی علاقه دارید.
- بحثهای مربوط به هوش مصنوعی و فهم انسانی را دنبال میکنید.
- از مقایسه و نقد چند نظریه در یک کتاب استقبال میکنید.
- به شناخت مغز و کتب مربوط به عصب شناسی علاقه دارید.
در بخشی از کتاب راز آگاهی میخوانیم
اکنون میتوان دلیل غرابتِ کتاب دنیل دنت را بیان کرد: او وجودِ این دادهها را انکار میکند. وی تصور میکند که چیزی از قبیلِ موجود نوع دوم، یعنی احساس درد، وجود ندارد. وی همچنین گمان میکند که کیفیتهای ذهنی، تجربیات سوبژکتیو، پدیدههای اول شخص و این گونه موارد نیز وجود ندارند. دیدگاه دنت این است که: اگر چه این طور به نظرمان میرسد که چیزهایی همچون کیفیات ذهنی وجود دارند، اما آنها حاصل قضاوتِ اشتباه ما دربارهی رخدادهای واقعی اند. بسیار خوب، حال ببینیم بر اساس نظر دنت واقعاً چه چیزی رخ میدهد؟
بر اساس نظر دنت آن چه واقعاً رخ میدهد این است: محرکهای ورودی، مثل فشارِ اعمال شده روی پوست، در آزمایشی که از آن صحبت کردم، و تمایلهای رفتاری، که وی آنها را «تمایلهای واکنشی» مینامد. البته در این بین مجموعهای از «حالاتِ تشخیصی» نیز وجود دارد. این حالاتِ تشخیصی موجب میشوند ما به فشارهای متفاوتی که بر پوستمان وارد میشود پاسخهای متفاوتی بدهیم مثلاً رنگ قرمز را از سبز تشخیص دهیم و... اما آن نوع حالتی که ما برای تشخیصِ فشار داریم دقیقاً مشابه همان حالتی است که یک ماشین برای شناسایی فشار دارد. ماشین، هیچ احساس خاصی را تجربه نمیکند و، در حقیقت، اصلاً هیچ احساس درونیای ندارد؛ زیرا چیزی به نام «احساساتِ درونی» وجود ندارد. این موارد تماماً به پدیدههای سوم شخص مربوط میشوند: محرکهای ورودی، حالاتِ تشخیصی (ص 372 و صفحات بعدی کتاب دنت) و تمایلهای واکنشی. خصوصیتی که تمام این موارد را یِکجا برآورده میکند این است که بپذیریم مغز ما نوعی کامپیوتر و آگاهی نیز نوع خاصی از نرم افزار است؛ [همانند] یک «ماشین مجازی» در مغز.
بله

















