کتاب اراده آزاد

توماس پینک در کتاب اراده آزاد به یکی از بنیادی‌ترین پرسش‌های فلسفه می‌پردازد: آیا انتخاب‌های روزمره و تصمیم‌های سرنوشت‌ساز ما واقعاً آزادانه‌اند؟ آیا می‌توانستیم راهی دیگر را برگزینیم، یا این تصور که امکان انتخاب‌های متفاوت داشتیم، صرفاً یک توهم است؟ نویسنده در این اثر بحث تاریخی اراده‌ی آزاد یا همان اختیار را پی می‌گیرد و تلاش می‌کند به شکل اجمالی اما به صورت دقیق و حساب شده پاسخی برای پرسش‌های مهم این مسئله‌ی پیچیده پیدا کند.

درباره‌ی کتاب اراده آزاد

هر انسانی در هر روز و هر ساعت با انتخاب‌های متعددی مواجه می‌شود؛ انتخاب‌هایی که به نظر می‌رسد به‌صورت آزادانه صورت می‌گیرند. اما توماس پینک (Thomas Pink) در کتاب اراده آزاد (Free Will) این انگاره‌ی بدیهی را به چالش می‌کشد. از دیدگاه نویسنده اگر اعمال ما محصول عواملی باشند که خارج از کنترل ماست، دیگر آزادی معنایی ندارد. در واقع، وقتی اختیار تصمیم‌هایمان در دست ما نباشد، طبیعتاً دیگر نمی‌توانیم مسئولیت پیامدهای آن را نیز بپذیریم.

مسئله‌ی اراده و اختیار انسان، مسئله‌ای با تطور تاریخی است که قرن‌ها توسط فیلسوفان و متکلمان متعدد به بحث گذاشته شده است. اراده آزاد در ساده‌ترین تعریف، توانایی کنش‌گری مستقل است؛ یعنی این باور که تصمیم‌های ما محصول مستقیم اراده‌ی خودمان است و نه برآیند زنجیره‌ای از علل پیشین. با این حال، تبیین این مفهوم همواره با چالش‌های بنیادینی روبه‌رو بوده است. از یک سو، نسبت آن با علم پیشین، قضا و مشیت الهی؛ و از سوی دیگر، تأثیر محیط، وراثت و ویژگی‌های روانی و جسمی بر رفتار انسان. این فشار دوگانه، آزادی اراده را با چالش‌های جدی روبه‌رو می‌کند.

دو راهی جبر و اراده آزاد

در مواجهه با دو راهی جبر و اختیار، فیلسوفان و متکلمان دو رویکرد متمایز اتخاذ کرده‌اند: برخی اندیشمندان با تکیه بر نظریه‌های اختیارگرایانه، می‌کوشند آزادی انسان را در برابر عوامل تعیین‌کننده اثبات کنند و مسئولیت اخلاقی او را پاس بدارند؛ در مقابل، گروهی دیگر با رویکرد سازگارگرایانه تلاش می‌کنند نسبتی میان جبر حاکم بر جهان و اراده‌ی آدمی برقرار سازند. توماس پینک در کتاب اراده آزاد، این بن‌بست‌های فلسفی را به دقت بررسی می‌کند تا ابعاد پیچیده‌ی این مسئله‌ی تاریخی را برای مخاطب روشن سازد.

توماس پینک در کتاب اراده آزاد، بحث خود را بر سه محور اصلی پیش می‌برد: در وهله‌ی نخست، تعارض سنتی میان اختیار و علم پیشین الهی را که متکلمان قرون وسطی بر آن تأکید داشته‌اند موضوعیت بحث خود قرار می‌دهد. دوم، تقابل میان اراده آزاد و ضرورت‌های علّی پدیده‌ها که علوم مدرن بر جهان حاکم می‌دانند و سوم، پیوند ناگسستنی این مباحث با حیات اخلاقی انسان را عنوان می‌کند. نویسنده در نهایت به دفاع از نظریه‌ی اختیارگرایی برمی‌خیزد. او اثبات می‌کند که تصمیمات ما صرفاً محصول جبرهای بیرونی یا میل‌های تعیین‌شده‌ی پیشین نیستند؛ بلکه انسان می‌تواند از این وابستگی فراتر رود و واقعاً قدرت انتخاب داشته باشد.

خرید کتاب اراده آزاد برای آن دسته از افرادی که به مباحث فلسفه‌ی اخلاق علاقه‌مندند و به دنبال تعمق بیشتر در مسئله‌ی اختیار انسان هستند، می‌تواند یک گزینه‌ی جالب توجه باشد. این اثر فلسفی را انتشارات علمی و فرهنگی چاپ و منتشر کرده است و جواد دانش کار برگردان آن به فارسی را انجام داده است.

کتاب اراده آزاد برای شما مناسب است اگر

• به‌دنبال درک عمیق‌تری از پیوند میان اراده آزاد و مباحث بنیادین فلسفی هستید.
• می‌خواهید بدانید تقابل علم پیشین الهی و جبر علمی با اختیار انسان چگونه تحلیل می‌شود.
• به‌دنبال فهم ریشه‌های مسئولیت اخلاقی در دنیای امروز و مواجهه با جبرهای محیطی هستید.

در بخشی از کتاب اراده آزاد می‌خوانیم

با توجه به این مورد عملی، شواهد می‌توانند چندین عمل بدیل را که همگی به یک اندازه خوبند یا حداقل برتری هیچ یک نسبت به دیگری روشن نباشد مطرح کنند. پس در این صورت، خردورزی در مورد انتخاب عمل دست ما را باز می‌گذارد. بدین ترتیب، با وجود آنکه برای یک موضوع و در یک زمان مشخص تنها یکی از بدیل‌های نظری باور، عدم باور، یا شک می‌تواند معقول باشد، اما تعدادی از اعمال بدیل غالباً به یک اندازه معقولند.

اما این بیان برای توضیح اینکه چگونه تعقل می‌تواند در موارد عملی با آزادی هم‌سنگ باشد راهگشا نیست. به اندازۀ کافی روشن است که چرا، اعتقاد ما به آزادی عمل به مواردی محدود نمی‌شود که عقل عملی در آن‌ها گزینه‌های یکسانی مطرح می‌نماید. آزادی حتی می‌تواند تا مواردی بسط یابد که در آن‌ها عقل عملی به اندازۀ عقل نظری ممکن است محدود و معین باشد. حتی در مواردی که تمامی شواهد آشکارا یک عمل خاص را بهترین عمل نشان می‌دهند، و ما کاملاً به وضوح این امر را می‌بینیم، باز هم می‌توانیم خود را برای عمل کردن به صورتی دیگر آزاد تصور نماییم. به همان اندازه که می‌توانیم به وجود مردم شهر ورای اتاقمان باور داشته باشیم، تعقل نیز می‌تواند لزوم مصرف دارو را برای ما کاملاً آشکار سازد.

اما خردورزی به همان صورت که باور معقول را بر ما تحمیل می‌کند، عمل معقول را تحمیل نمی‌نماید. خردورزی همچنان ما را در انجام عمل به نحوی دیگر، و حتی بر خلاف خود عقل، آزاد می‌گذارد و متأسفانه گاهی چنین می‌کنیم. بنابراین، اگر چه قانع شده‌ایم که مصرف آن داروی تلخ بهترین و درست‌ترین عمل است، اما ممکن است از آزادی خود برای مصرف نکردن آن استفاده کنیم. علت این امر آن است که حدس می‌زنیم داروی مورد نظر بسیار تلخ است و ممکن است آزادانه از گزینۀ تلخ پرهیز کنیم هر چند کاملاً قانع شده‌ایم که همین گزینه تلخ بهترین گزینه است. ما بر نحوۀ عمل کردن خود، و نه بر چگونگی معتقد شدن خویش، کنترل داریم و این امر حتی شامل مواردی نیز می‌شود که در آن‌ها عقل و خرد به روشنی به ما دیکته می‌نماید که چه عملی را باید انجام دهیم.