کتاب امیرکبیر و ایران اثر فریدون آدمیت؛ زندگینامه و اقدامات امیرکبیر

او تنها کسی است که بدون لقب «کبیر» نمی‌شناسیمش! کتاب امیرکبیر و ایران اثر فریدون آدمیت، ما را با این صدراعظم میهن‌دوست آشنا می‌کند؛ کسی که هم مرد جنگ بود و میدان نبرد را با پیروزی به زمین صلح تبدیل می‌کرد و هم استاد مذاکره بود و یک مو از وطن را در برابر امتیازهای شخصی و پول و وعده‌ی مقام، معاوضه نمی‌کرد. امیرکبیر معمار ایرانی توسعه‌یافته است که نفوذ دولت‌های خارجی به او مجال نداد رویای خود برای وطنش را تا انتها محقق کند.

درباره‌ی کتاب امیرکبیر و ایران

پیش از اینکه درباره‌ی کتاب امیرکبیر و ایران بدانید، باید با فریدون آدمیت آشنا شوید. او از عجیب‌ترین سیاست‌مداران و تاریخ‌نگاران ایران بود که هیچ‌کس تاکنون نتوانسته از او متنفر و یا کاملاً به او علاقه‌مند باشد. نظرات فریدون آدمیت تمام اقشار، جهت‌های سیاسی و مذهب‌ها و قومیت‌ها را عصبانی می‌کند، اما نمی‌توان کذب یا غلط بودن ادعاهای این تاریخ‌نگار را اثبات کرد. آدمیت از جنجالی‌ترین شخصیت‌های تاریخ معاصر ایران است که حکومت‌های ایران از پهلوی تا به امروز با او رابطه‌ای ترکیب‌شده از عشق و نفرت داشتند.

درباره‌ی زندگینامه‌ی امیرکبیر و اصلاحات و اقدامات او کتاب‌های بسیاری نوشته شده است و اغلب نویسندگان او را وزیری ایران‌دوست و خردمندی به شمار آورده‌اند، هرچند کتاب‌های او چندان مورد توجه قرار نگرفته‌اند؛ اما فریدون آدمیت در کتاب امیرکبیر و ایران انتشارات خوارزمی، مباحثی و مطالبی را درباره‌ی امیرکبیر عنوان کرده که ما را با وجهه‌ی تازه‌ای از این صدراعظم آشنا می‌کند؛ مباحثی مثل نقش سرکوب‌گرانه‌ی امیرکبیر در برخورد با بابی‌ها و بهایی‌ها.

اگر تصور می‌کنید فریدون آدمیت این بخش از زندگی امیرکبیر را برای نقد و تخریب امیرکبیر بازگو کرده، باید بدانید که خیر؛ او این اقدام امیرکبیر را در جهت تأیید و تحسین محمدتقی قائم‌مقام فراهانی ذکر کرده است.

زندگینامه‌ی امیرکبیر و رسیدن به نخست‌وزیری

کتاب امیرکبیر و ایران انتشارات خوارزمی برای نخستین بار در دهه‌ی بیست به چاپ رسیده است، اما برخلاف بسیاری از کتاب‌های تاریخی آن دوران نثر بسیار روانی دارد و حالت روایی و داستان‌گونه دارد. فریدون آدمیت کتاب خود را با شرح زندگینامه‌ی میرزا تقی‌خان قائم‌مقام فراهانی روایت کرده است.

همانطور که فریدون آدمیت در کتاب امیر کبیر و ایران بازگو می‌کند، این سیاستمدار ایرانی در خانواده‌ای متولد شد که با وجود فقر، امکان پیشرفت برایشان مهیا بود. پدر میرزا تقی‌خان، آشپز خاندان قائم‌مقام فراهانی بود و فرزند او از کودکی در فضایی مرفه رشد کرد که رجال سیاسی نیز در آنجا رفت‌وآمد داشتند. قائم‌مقام فراهانی به محمدتقی اجازه می‌داد تا همراه با فرزندان خود، درس بیاموزد و فن منشی‌گری، خطاطی و حسابداری (مالیه) را بیاموزد. خود محمدتقی نیز کودک مستعدی بود و توانست به‌سرعت مستوفی نظام آذربایجان و سپس وزیر نظام آذربایجان شود.

او در دورانی که ناصرالدین میرزا هنوز ولیعهد بود، همراه با او به دیدار نیکلای اول روس رفت و همین همراهی‌ها موجب محبوبیت امیرکبیر در نظر ناصرالدین میرزا شد؛ محبوبیتی که باعث شد ناصرالدین میرزا خواهر خود را به عقد محمدتقی درآورد. در کتاب امیرکبیر و ایران شرح زندگی شخصی و نبوغ سیاسی و نظامی این وزیر بادرایت را خواهیم خواند.

منافع ملی؛ اولویت نخست امیرکبیر

فریدون آدمیت در کتاب امیرکبیر و ایران انتشارات خوارزمی ادعا کرده است که اگر بتوانیم لفظ «اشرف مخلوقات» را برای یک نفر به کار ببریم، آن فرد امیرکبیر است؛ مردی که توانست در دیدار با تزار روسیه، از او به عنوان میانجی بین ایران و عثمانی استفاده کند و در زمان کنفرانس‌های عهدنامه‌های ارزروم و در جریان حمله‌ی عده‌ای ناشناس به محل اقامتش در این شهر، با مدیریت شرایط، جان سالم به در ببرد و دولت عثمانی را به پرداخت غرامت محکوم کند.

امیرکبیر سیاستمداری فسادناپذیر بود که نه دولت روسیه و نه عثمانی نتوانستند او را از منافع ایران، قدمی به سمت عقب برانند. او نماز می‌خواند و روزه می‌گرفت و به‌شدت با تعصبات دینی و در اولویت قرار دادن مذهب نسبت به منافع ملی، مخالف بود.

امیرکبیر از سیاستمداران ناسیونالیسم بود که برای مقهور غرب نبود، اما این حقیقت را می‌پذیرفت که بدون استفاده از دانش غربی‌ها، نمی‌توان پیشرفتی داشت؛ به همین دلیل دارالفنون، روزنامه‌های مختلف و چاپخانه‌ای جامع را تأسیس کرد که شرح تاسیس این مراکز فرهنگی را در کتاب امیرکبیر و ایران خواهیم خواند.

اقدامات امیرکبیر در زمان صدارت

فریدون آدمیت در کتاب امیرکبیر و ایران ما را با شیوه‌ی اداره‌ی کشور توسط دولت‌های قاجار آشنا می‌کند؛ دولت‌هایی که همیشه با مشکل خودمختاری مناطق مختلف کشور همچون مناطق سیستان و بلوچستان مواجه بودند. تا پیش به صدارت رسیدن امیرکبیر نیز مناطقی مانند سیستان و بلوچستان خودمختار و به‌گونه‌ای جدا از دولت مرکزی اداره می‌شدند، اما امیرکبیر چنین آشفتگی را برنتابید و با اجرای «حاکمیت ایران تا مرز رود سند» (ناصرالدین شاه در سال‌های بعدی حکومتش بخشی از سیستان و بلوچستان را از دست داد) و از سمت غرب تا اروندرود، تمامیت ارضی ایران را حفظ کرد.

امیرکبیر در زمانی که هنوز روشنفکران خواستار انقلاب مشروطه نبودند، در پی برقراری «کنسطیطوسیون» یعنی حکومت مبتنی بر قانون اساسی بود و اگر درباریان، انگلیس و روسیه برای حذف او تلاش نمی‌کردند، نیازی نبود ایجاد حکومت قانون، خون جوانان بسیاری ریخته شود و در پی شکست این انقلاب، ایران به مستعمره‌ی انگلستان تبدیل شود. کتاب امیرکبیر و ایران فریدون آدمیت ما را با فتنه‌ها و آشوب‌های گوناگون در شهرهای مرزی که امیرکبیر به فرونشاندن آن‌ها موفق شد، آشنا می‌کند.

با وجود اینکه ناصرالدین شاه حاکم رسمی ایران بود، اما امیرکبیر توانسته بود به مقام «ذوالریاستین» برسد و تمام اختیارات کشور از لشکری و نظامی گرفته تا اقتصاد و تصویب قوانین و... را در ید قدرتمند خود داشت.

امیرکبیر و علی محمد باب در کتاب فریدون آدمیت

فرقه‌ی باب و بهائیت، با وجود اینکه بیش از صد و چند سال از به وجود آمدنشان می‌گذرد، همچنان عجیب، پیچیده و غیر قابل درک مانده‌اند. این عقیده، ترکیبی از تشیع، عرفان، فلسفه‌ی یونانی، و آرای بزرگان اسلام است.

سید علی‌محمد باب نیز در این میان ادعا می‌کرد «باب امام زمان» و «مظهر الهی» است؛ اما مشکل حکومت مرکزی امیرکبیر با این فرقه از زمانی آغاز شد که رهبران بابیت، با ادعای سلطنت جهانی! معتقدان خود را به شورش مسلحانه علیه دولت فراخواندند. رهبران فرقه‌ی باب، خود را «حواریون» می‌نامیدند و کتاب امیرکبیر و ایران آن‌ها را نمایندگان عصیان فکری و افرادی شیاد می‌داند.

فریدون آدمیت درباره‌ی بابی‌ها و بهایی‌ها نظراتی دارد که بهتر است خودتان به کتاب امیرکبیر و ایران مراجعه کنید و آن‌ها را بخوانید؛ به هر روی، امیرکبیر به دلیل ارتباط بابی‌ها و بهایی‌ها با دولت‌های خارجی، طغیان، دعوت مردم به آشوب، سرکوب را آغاز کرد. ماجرای زندانی کردن رهبر بابی‌ها و جنگ‌های خونینی که در سال 1265 میان افراد دولت و بابی‌ها شکل گرفت، بخش مفصلی از کتاب فریدون آدمیت را تشکیل داده است.

حمام فین و خاموشی آخرین بارقه‌ی میهن‌دوستی در عهد قاجار

جمله‌ی «کار، کار انگلیسی‌هاست» صرفاً یک دیالوگ طنز نیست و حقیقتی تاریخی است. میرزا آقاخان نوری که به‌وضوح عامل سفارت انگلیس بود، با همکاری مهدعلیا، توانستند ناصرالدین شاه را که خود تا حد خوبی جاهل بود، نسبت به امیرکبیر بدبین کنند. پادشاه قاجاری که خود توان تصمیم‌گیری در اغلب امور را نداشت، بدون مشورت با صدراعظم خود، وزیران را عزل و نصب کرد و ناگهان خود امیرکبیر را برکنار کرد. کتاب امیرکبیر و ایران، شیل (وزیر مختار انگلیس) را عامل دسیسه‌چینی علیه امیرکبیر می‌داند.

این شک و سوءظن‌ها، برای ایران و آینده‌ی این سرزمین پایان خوشی نداشت و در انتها به فاجعه‌ی قتل امیرکبیر در حمام فین کاشان ختم شد. با خرید کتاب امیرکبیر و ایران از فریدون آدمیت، با زندگی، دستاوردها و اقدامات انسانی آشنا خواهید شد که حتی قاتل او نیز از کرده‌ی خود پشیمان شد و هیچ‌کدام از دولت‌هایی که پس از او بر سر کار آمدند نتوانستند میهن‌دوستی‌اش را انکار کنند.

کتاب امیرکبیر و ایران برای شما مناسب است اگر

• به دنبال بهترین کتاب‌های تاریخ قاجار هستید و می‌خواهید شخصیت امیرکبیر را با تمام ابعاد و خصوصیاتش بشناسید.
• زندگینامه‌ی امیرکبیر برای شما نیز محل پرسش است و می‌خواهید با اقدامات او که موجب شد تا استعمارگران برای حذف و طردش دسیسه‌چینی کنند، آشنا شوید.
• به دنبال دلایل ناکامی و عدم توسعه‌یافتگی ایران هستید و می‌خواهید با کمک بهترین کتاب‌ها درباره دوران قاجار، بدانید چگونه طرح‌های مدیریت و سیاست‌های نجات‌بخش تاریخی با شکست مواجه شدند.

در بخشی از کتاب امیرکبیر و ایران می‌خوانیم

از تدابیر خوب امیر تفکیک امر استیفای ولایات از حکومت بود که شخص حاکم و وزیر او در امر مالیات دخل و تصرف ناموجه نداشته‌باشد. در این باره قاعده‌ای گذارد که مسؤولیت مالیات و محاسبات را مستوفی هر ولایت بعهده‌داشت. رسیدگی به‌عمران تیول نیز در حوزۀ وظایف او بود. در نامه‌ای که امیر در ذیحجۀ 1266 به‌وزیر خراسان نگاشته، ضمن تأیید سیاست دولت مبنی بر اینکه کارها «کمال انتظام یابد» می‌گوید: هر چند شما سمت پیشکاری آن جا را دارید، «لکن در امر مالیات و نظم معاملات و محاسبات لازم بود که از جانب دیوان اعلی یک نفر مستوفی معین شود...

میرزا موسی که محل وثوق من است، به‌استیفای کل مملکت خراسان مأمور شد... بی‌امضای او کسی در معاملات و محاسبات و عمل دفتر نباید مداخله نماید که او را من اختیار کرده‌ام، نیک بد این کار را از او خواسته‌ام‌... آبادی تیولات را زیاد و زحمت شما را کم می‌کند». باز تأکید دارد: او «باید موافق حق و حساب، مالیات را حواله و دریافت کند.

و در دیوان اعلی از عهدۀ سؤال و جواب برآید». امیر در حاشیه به‌خط خود افزوده: مستوفی خراسان چنین نیست که «بدون استحضار شما کاری بکند و یا از صوابدید شما بیرون برود. لکن شما نیز او را در سر شغل و عمل خود مسلط و مستقل نمایید». (میرزا موسی همان وزیر لشکر بعدی است که بدرستی شناخته گردیده‌بود).