کتاب فلسفه و سیاست واقعی اثر ریموند گویس، نشر مرکز؛ نقد آرمان‌گرایی سیاسی

کتاب فلسفه و سیاست واقعی اثر ریموند گویس، به نقد رویکردی می‌پردازد که بخش مهمی از فلسفه‌ی سیاسی معاصر را تحت تأثیر قرار داده است؛ رویکردی که تلاش می‌کند ابتدا تصویری آرمانی از عدالت، حقوق و جامعه‌ی مطلوب ارائه دهد و سپس سیاست اجرایی را با این معیارها ارزیابی کند. در مقابل، گویس از نوعی واقع‌گرایی سیاسی دفاع می‌کند که نقطه شروع خود را نه وضعیت مطلوب، بلکه شرایط واقعی زندگی سیاسی، انگیزه‌های انسانی و زمینه‌های تاریخی قرار می‌دهد.

درباره‌ی کتاب فلسفه و سیاست واقعی

مسئله‌ی اصلی ریموند گویس (Raymond Geuss) در کتاب فلسفه و سیاست واقعی (Philosophy and Real Politics)، بررسی رابطه‌ی میان اخلاق و سیاست است؛ او با نظریاتی که سیاست را صرفا اجرای مجموعه‌ای از اصول اخلاقی یا تحقق الگوهای آرمانی از عدالت در نظر می‌گیرند، مخالف است.

از نظر او، سیاست در جهان واقعی با شرایطی به‌مراتب پیچیده‌تر از یک مسئله‌ی صرف اخلاقی رو‌به‌رو است. چراکه کنشگران و فعالین سیاسی هرکدام منافع و جهت‌گیری‌های متفاوت و بعضا متضادی دارند و در بستر تاریخی، اجتماعی خاصی دست به کنش می‌زنند.

به باور ریموند گویس، فیلسوف و پژوهشگر آمریکایی، فهم سیاست در گرو شناخت شیوه‌ی واقعی تصمیم‌گیری و عمل افراد، گروه‌ها و نهادها در بسترهای مشخص تاریخی و اجتماعی است. از نظر او، ارزش‌ها و آرمان‌های اخلاقی همچنان بخشی جدایی‌ناپذیر از زندگی سیاسی‌اند، اما معنای سیاسی آن‌ها زمانی روشن می‌شود که در متن واقعیت‌های اجتماعی، ساختارهای نهادی، مناسبات قدرت و محدودیت‌های موجود بررسی شوند.

بازاندیشی در نسبت میان اخلاق، قدرت و سیاست

کتاب فلسفه و سیاست واقعی بیان می‌کند که سیاست عرصه‌ای است که در آن تصمیم‌ها نه در شرایط ایدئال، بلکه در میان تعارض منافع، محدودیت‌های عملی و پیچیدگی‌های تاریخی اتخاذ می‌شوند؛ بنابراین فلسفه‌ی سیاسی باید بتواند این واقعیت‌ها را در تحلیل خود وارد کند، نه اینکه تنها با معیارهای انتزاعی اخلاقی به ارزیابی سیاست بپردازد.

در نگاه ریموند گویس، فلسفه‌ی سیاسی باید پیش از آنکه درباره‌ی چگونگی بودن جامعه نظریه‌پردازی کند، این مقوله‌ی مهم را مد نظر قرار دهد که جامعه در عمل چگونه کار می‌کند. او تأکید می‌کند که تحلیل سیاسی باید از بررسی نهادهای اجتماعی، اقتصادی و سیاسی موجود و همچنین انگیزه‌هایی آغاز شود که انسان‌ها را به کنش وامی‌دارند. از این منظر، ارزش‌ها و آرمان‌ها همچنان اهمیت دارند، اما اهمیت سیاسی آن‌ها زمانی مشخص می‌شود که بررسی کنیم چگونه در جهان واقعی بر رفتار انسان‌ها اثر می‌گذارند.

واقع‌گرایی سیاسی؛ بازگشت فلسفه‌ی سیاسی به واقعیت

بخش نخست کتاب فلسفه و سیاست واقعی با عنوان واقع‌گرایی به توضیح رویکرد واقع‌گرایانه در فلسفه‌ی سیاسی می‌پردازد. نویسنده این رویکرد را در ادامه‌ی سنتی می‌داند که از متفکرانی مانند توماس هابز آغاز شده است. از نظر او، مفاهیمی مانند نظم و بی‌نظمی مفاهیمی ثابت و جهان‌شمول نیستند، بلکه در جوامع و دوره‌های تاریخی مختلف معناهای متفاوتی پیدا می‌کنند. چیزی که در یک جامعه نشانه‌ی آزادی تلقی می‌شود، ممکن است در جامعه‌ای دیگر نشانه بی‌نظمی یا حتی تهدید باشد.

در بخش دوم، ریموند گویس به محدودیت‌های رویکرد واقع‌گرایانه می‌پردازد و مفاهیمی مانند حقوق، عدالت، برابری و انصاف را بررسی می‌کند. نویسنده بر این امر تاکید دارد که سیاست‌ورزی نیازمند توانایی قضاوت درباره‌ی موقعیت‌های پیچیده، شناخت شرایط تاریخی و درک روابط قدرت است؛ مهارتی که تنها با مطالعه‌ی نظریه‌ی سیاسی و ایده‌ها حادث نمی‌شود، بلکه از مواجهه‌ی انتقادی با واقعیت موجود است که شکل می‌گیرد.

با خرید کتاب فلسفه و سیاست واقعی، با اثری روبه‌رو می‌شوید که شما را به بازنگری در شیوه‌ی فهم سیاست دعوت می‌کند؛ بازنگری‌ای که از فاصله گرفتن با دیدگاه‌های بیش از حد آرمان‌گرایانه آغاز می‌شود و به سوی نگاهی عینی‌تر، تاریخی‌تر و واقع‌گرایانه‌تر پیش می‌رود. این اثر توسط کمال پولادی به فارسی ترجمه شده و نشر مرکز آن را منتشر کرده است.

نکوداشت‌های کتاب فلسفه و سیاست واقعی

• این اثر را می‌توان مانیفستی برای نوعی فلسفه‌ی سیاسی تازه دانست؛ فلسفه‌ای که به‌جای فاصله گرفتن از واقعیت و پناه بردن به الگوهای انتزاعی، خود را مستقیما درگیر مسائل سیاسی جهان می‌کند. ریموند گویس با طرح رویکردی واقع‌گرایانه یادآور می‌شود که فلسفه‌ی سیاسی باید هم با مسائل زمانه‌ی خود وارد گفت‌وگو شود و هم زمینه‌های تاریخی، فرهنگی و اجتماعی شکل‌گیری ایده‌ها و ارزش‌های سیاسی را جدی بگیرد. (The Philosopher's Magazine)
• با توجه به وضعیت فعلی فلسفه‌ی سیاسی، کتاب ریموند گویس اثری بسیار حائز توجه است. یکی از نقاط قوت نویسنده به‌عنوان یک فیلسوف سیاسی، توانایی او در به چالش کشیدن خودبسندگی فلسفی است؛ و این کتاب در انجام این کار کاملا موفق عمل می‌کند. (Social Theory and Practice)

کتاب فلسفه و سیاست واقعی برای شما مناسب است اگر

• به فلسفه‌ی سیاسی علاقه دارید.
• می‌خواهید تفاوت میان آرمان‌گرایی سیاسی و واقع‌گرایی سیاسی را بهتر درک کنید.
• درباره‌ی رابطه‌ی میان اخلاق‌گرایی در سیاست و قدرت پرسش دارید.
• می‌خواهید بدانید سیاست چگونه در جهان واقعی، تحت تاثیر منافع، نهادها و روابط قدرت شکل می‌گیرد.

در بخشی از کتاب فلسفه و سیاست واقعی می‌خوانیم

پنجمین کارکرد ممکنِ نظریه‌ی سیاسی بیش از کارکردهای دیگر محل مجادله است. بسیاری از نظریه‌پردازان عقیده داشتند که نظریه‌های سیاسی افزون بر اینها کارکرد دیگری هم دارند، خواه به‌صورت طرح و تقویت ایدئولوژی‌ها یا به این صورت که باید ایدئولوژی‌هایی را تحلیل کنند و به نابودی‌شان یاری برسانند. اگر بحثی که پیش‌تر داشتیم درست باشد، قدرت در شکل‌های مختلفش جنبه‌ی مهمی از جوامع انسانی است. وقتی‌که به قدرت فکر می‌کنیم، به‌طور طبیعی و بلافاصله به شیوه‌های کم‌و‌بیش مستقیمی می‌اندیشیم که قدرت به‌کار گرفته می‌شود. یک آدم بالغ قدرت آن را دارد که بسته‌ای به وزن یک کیلو را بلند کند؛ یک حکومت ملی با زندانی کردن کسانی که قانون را نقض می‌کنند قدرت خود را به‌کار می‌برد؛ یک شرکت بزرگ که با رقیبان برای سهم بازار جدال می‌کند از قدرت مالی خود برای خریدن و از میان برداشتن تعدادی از آن‌ها بهره می‌گیرد.

یکی از مشخصه‌های استفاده از قدرت در اینجا مشخصه‌ای که شناسایی کاربرد قدرت را آسان می‌کند این است که قدرت برای غلبه بر اقسامی از موانع مشخص و مشهود به‌کار می‌رود: وزنِ بسته، تلاش ناقضان قانون برای گریز از توجه پلیس، کارهای گوناگون شرکت‌های رقیب پیش از اینکه از میان برداشته شوند. با این حال از قدرت می‌توان به شکل غیرمستقیم نیز برای شکل دادن به عقاید، گرایش‌ها و آرزوها استفاده کرد، و به این ترتیب چیزی را ساخت که به «رضایت» شباهت دارد، و بسیاری می‌گویند که قدرت در این کسوت به آسانی مشاهده‌پذیر نیست. به این ترتیب شرکت‌های اسلحه‌سازی می‌توانند از قدرت مالی خود استفاده کنند و روزنامه‌ها را به مسیری ببرند که فضای ترس ایجاد کنند و این فضا منجر به خرید تسلیحات بیشتر از جانب حکومت‌ها شود، یا کمپانی‌های نفتی می‌توانند پژوهش‌هایی را تأمین مالی کنند که نشان دهد گرم شدن زمین ناشی از سوزاندن سوخت‌های فسیلی نیست.