معرفی و دانلود کتاب فقر نظریه یا جهان‌نمای لغزش‌ها

معرفی کتاب فقر نظریه یا جهان‌نمای لغزش‌ها

در کتاب فقر نظریه یا جهان‌نمای لغزش‌ها نوشته‌ی ادوارد پالمر تامپسون، با اثری روبه‌رو هستیم که جایگاهی محوری در اندیشه‌ی مارکسیسم غربی دارد و افق تازه‌ای برای فهم رابطه‌ی تاریخ، نظریه و کنش انسانی می‌گشاید. این کتاب در سال 1978 منتشر شد و از همان آغاز، بحث‌های عمیق و گسترده‌ای را در حوزه‌ی تاریخ‌نگاری، فلسفه‌ی تاریخ و نظریه‌ی مارکسیستی برانگیخت.

درباره‌ی کتاب فقر نظریه یا جهان‌نمای لغزش‌ها

ادوارد پالمر تامپسون (Edward Palmer Thompson) در کتاب فقر نظریه یا جهان‌نمای لغزش‌ها (Poverty of Theory) به بررسی جریان‌هایی می‌پردازد که در دهه‌های 1960 و 1970 کوشیدند مارکسیسم را در قالب دستگاهی کاملاً نظری و ساختارگرا بازسازی کنند. تمرکز اصلی کتاب بر نقد قرائت لوئی آلتوسر از مارکسیسم است؛ قرائتی که با تأکید بر ساختارها، سطوح و مفاهیم انتزاعی، نوع خاصی از علم‌باوری را در مرکز توجه قرار می‌دهد. تامپسون با دقت نشان می‌دهد که این رویکرد چگونه نقش عاملیت انسانی، تجربه‌ی زیسته و مبارزه‌ی اجتماعی را به حاشیه می‌راند و در نتیجه مارکسیسم را از پیوندش با تاریخ واقعی جدا کرده و آن را به نظامی بسته و خودبسنده از مفاهیم نظری تقلیل می‌دهد.

مفهوم کلیدی در کتاب فقر نظریه یا جهان‌نمای لغزش‌ها «تجربه» است. ادوارد پالمر تامپسون تجربه را نقطه‌ی تلاقی هستی اجتماعی و آگاهی انسانی می‌داند؛ جایی که انسان‌ها، در دل شرایط مادی معین، می‌اندیشند، احساس می‌کنند و عمل می‌کنند. از نظر او، تجربه سرچشمه‌ی پرسش‌های تاریخی و مواد اولیه‌ی اندیشه‌های نظری است. تاریخ در این معنا، حاصل کنش متقابل انسان‌ها و شرایط زندگی‌شان است و از خلال همین فرایند، آگاهی اجتماعی شکل می‌گیرد و دگرگون می‌شود. این تأکید بر تجربه، جایگاه ویژه‌ای به تاریخ‌نگاری می‌بخشد و آن را به دانشی پویا و درگیر با واقعیت‌های انسانی بدل می‌کند.

دفاع از عاملیت انسانی در تاریخ

در امتداد همین نگاه، ادوارد پالمر تامپسون از عاملیت انسانی دفاع می‌کند. عاملیت نزد او به معنای توان انسان‌ها برای پاسخ دادن به شرایط، مقاومت در برابر فشارها و شکل دادن به مسیرهای تاریخی است. طبقه، فرهنگ و آگاهی اجتماعی در آثار او به‌صورت فرایندهایی زنده و در حال پیدایش فهم می‌شوند. این دیدگاه، تاریخ را به روایت کنش‌ها، کشمکش‌ها و انتخاب‌های اخلاقی انسان‌ها تبدیل می‌کند و آن را از سطح توصیف ساختارهای انتزاعی فراتر می‌برد.

کتاب فقر نظریه یا جهان نمای لغزش‌ها همچنین جایگاه تاریخ‌نگاری مارکسیستی را نیز روشن می‌سازد و نشان می‌دهد که تاریخ‌نگاران مارکسیست، با تکیه بر مفاهیمی مانند طبقه، استثمار و مبارزات اجتماعی، سنتی غنی از پژوهش تجربی و نظری پدید آورده‌اند. این سنت، در عمل و در گفت‌وگوی مداوم با شواهد تاریخی رشد یافته و به فهم عمیق‌تری از جوامع گذشته و حال انجامیده است. از این منظر، تاریخ‌نگاری مارکسیستی نوعی پراتیک فکری است که هم به نظریه وفادار می‌ماند و هم به واقعیت‌های عینی زندگی اجتماعی توجه دارد.

سبک نگارش کتاب فقر نظریه یا جهان‌نمای لغزش‌ها نیز بخشی از پیام آن به‌شمار می‌آید. نثر ادوارد پالمر تامپسون پرشور، جدل‌آمیز و سرشار از مثال‌های تاریخی است. این سبک، خواننده را مستقیماً وارد میدان بحث می‌کند و او را به اندیشیدن فعال فرا می‌خواند. زبان کتاب پیوندی نزدیک با تجربیات زیسته و فلسفه‌ورزی سیاسی دارد و نشان می‌دهد که نوشتار تاریخی خود شکلی از کنشگری فکری را برمی‌انگیزد.

در مجموع، فقر نظریه یا جهان‌نمای لغزش‌ها اثری است که مارکسیسم را به‌عنوان سنتی تاریخی، انسانی و درگیر با زندگی اجتماعی بازخوانی می‌کند. این کتاب نظریه را به دل تاریخ می‌برد و تاریخ را با حساسیت اخلاقی و عاملیت انسانی پیوند می‌زند. به همین دلیل، کتاب فقر نظریه یا جهان‌نمای لغزش‌ها با ترجمه‌ی حسن مرتضوی از انتشارات چرخ برای تاریخ‌نگاران، پژوهشگران علوم اجتماعی و هر خواننده‌ای که به نسبت میان نظریه و واقعیت اجتماعی علاقه‌مند است، منبعی الهام‌بخش و راهگشا به‌شمار می‌آید.

کتاب فقر نظریه یا جهان‌نمای لغزش‌ها برای شما مناسب است اگر

• به کتاب‌های نظری و تحلیلی در حوزه‌ی علوم انسانی و اجتماعی علاقه دارید.
• مخاطب مطالعات دانشگاهی، فلسفه‌ی تاریخ یا نظریه‌های انتقادی هستید.
• به متون کلاسیک و اثرگذار قرن بیستم که مسیر یک جریان فکری را شکل داده‌اند توجه دارید.
• به دنبال کتابی هستید که پیوند میان تاریخ، نظریه و سیاست را بررسی کند.
• از خواندن آثاری در حوزه‌ی مارکسیسم لذت می‌برید.

در بخشی از کتاب فقر نظریه یا جهان‌نمای لغزش‌ها می‌خوانیم

ما حتی لحظه‌ای هم نباید تصور کنیم که طبقات سوژه‌های تاریخ هستند، که در این صورت ممکن است تاریخ پیامد یک عاملیت انسانی منکسر دیده شود‌. آلتوسر، در امتیازدهی به یک مخاطب فرضاً ساده‌انگار انگلیسی، یک‌بار «تز» زیر را ارائه می‌دهد: «توده‌ها هستند که تاریخ را می‌سازند‌.» (ظاهراً کسی به او هشدار نداده بود که در این جزیره‌ی تجربی، مقوله‌ی «توده‌ها» مدت‌ها پیش موشکافی و بی‌اعتبار شناخته شده بود در واقع، یک مفهوم «بورژوایی»‌.) اما این امتیاز به‌زودی پس گرفته می‌شود: زیرا توده‌ها برای ساختن تاریخ ساخته شده‌اند؛ آن‌ها را مبارزه‌ی طبقاتی به حرکت درمی‌آورد، و همچنین (معلوم می‌شود که) طبقات را هم به حرکت درمی‌آورد‌. طبقه مقوله‌ای است که در اثر اصلی آلتوسر بررسی نمی‌شود‌. و طبقات بورژوازی و پرولتاریا، که هرازگاهی ظاهر می‌شوند و سروکله‌شان در صفحه‌های کتاب پیدا می‌شوند، به‌شدت طرح‌هایی ساده و خام از نظریه هستند، مانند امیالی ابتدایی و غریزی اما با سرهایی آهنین، زیرا «سیاست»، «حقوق» و غیره و غیره از سرهای‌شان بیرون کشیده و در «سطح‌های» مختلف جای داده شده‌اند‌، و آگاهی، ارزش‌ها و فرهنگ از واژگان کنار گذشته شده‌اند‌. بنابراین، درحالی‌که به ما گفته می‌شود که مبارزه‌ی طبقاتی «موتور» تاریخ است، یک محدودیت نظری وجود دارد که نمی‌توانیم از آن فراتر برویم: ما هیچ اطلاعی از ماهیت طبقات، چگونگی رخدادگی مبارزه یا نحوه‌ی کارکرد این «موتور» به دست نمی‌آوریم‌. آلتوسر سهم خود را در قرائت سرمایه این‌گونه به پایان می‌رساند: «خواننده می‌داند که جلد سوم{ِ سرمایه} چگونه به پایان می‌رسد‌. یک عنوان: طبقات‌. چهل خط، سپس سکوت.» سپس سکوت.‌

پس از آلتوسر، مقلدانش یعنی بالیبار، هیندس و هیرست، پولانزاس و صدها نفر دیگر، به‌خوشی آن سکوت را پر می‌کنند و از صفحه‌های خالی دفتر ناتمام مارکس بهره می‌برند‌. من نوشته‌های آن‌ها را دوست ندارم‌. زیرا ماتریالیسم تاریخی نیز طی دهه‌های متمادی تحقیقات بسیار قابل‌توجهی در زمینه‌ی مبارزه‌ی طبقاتی انجام داده و یافته‌های خود را به ‌روش‌های نظری توسعه داده است‌.

فهرست مطالب کتاب

مقدمه‌ی مترجم
ادوارد پالمر تامپسون، یک زندگی پربار
زندگی و زمانه‌ی تامپسون
درباره‌ی فقر نظریه و جایگاه آن در سنت مارکسیستی
فرنچ تئوری در آینه‌ی پروژه‌های فکری تامپسون و آلتوسر
پیش گفتار 1978
مقدمه‌ی ویراست 1995
فقر نظریه یا جهان نمای لغزش ها
یادداشت های متن
یادداشت پایانی
پس نوشت
پیوست ها
نامه‌ی انگلس به یوزف بلوخ در کونیگزبرگ
نامه‌ی انگلس به کنراد اشمیت در زوریخ
واژه نامه
نمایه