بله
تاریخ صرفاً دفینه‌ای از واقعیات مرده نیست! کتاب تاریخ چیست؟ به قلم ادوارد هالت کار، یکی از برجسته‌ترین آثار حوزه‌ی فلسفه تاریخ به شمار می‌رود. این کتاب شش سخنرانی و درس‌گفتار از این تاریخ‌نگار به‌نام انگلیسی را در بر می‌گیرد که تاریخ را گفت‌وگویی بی‌پایان بین گذشته و حال می‌دانست. او در اثر پیش رو توضیح می‌دهد که گذشته چطور می‌تواند حقیقت زمان حال را منعکس کند و پرسش‌هایی بنیادین در رابطه با تاریخ و تاریخ‌نگاری را به بحث می‌گذارد که برای علاقه‌مندان به این حوزه، بسیار تأمل‌برانگیز خواهند بود.
درباره‌ی کتاب تاریخ چیست؟
ئی. اچ. کار در این کتاب توضیحات خود را با بررسی بنیادی‌ترین پرسش‌های روش‌شناسی تاریخ آغاز می‌کند: مورخ چه کسی است و تاریخ واقعی به چه معناست؟ ادوارد هالت کار در اولین مقاله از این کتاب با نقد دیدگاه‌های تجربی مسلک قرن نوزدهم، توضیح می‌دهد که تاریخ به‌خودی‌خود سخن نمی‌گوید؛ بلکه این مورخ است که با گزینش و تفسیر به آن جهت و معنا می‌بخشد. واقعیتی که از دریچه‌ی نگاه یک مورخ دنبال می‌کنیم می‌تواند با مورخی دیگر متفاوت باشد. پس قبل از باز کردن هر کتاب تاریخ، اول باید مورخ آن را شناخت.
ئی اچ کار در توضیح این مسئله در کتاب تاریخ چیست؟ مثال جالبی را مطرح می‌کند. اگر تاریخ را یک اقیانوس فرض کنیم، هر بار که یک کتاب تاریخی را باز می‌کنید، با صید یک ماهیگیر مشخص مواجه می‌شوید. حتی نوع صید هم به ذهنیت و موقعیت صیاد آن بستگی دارد. پس بدیهی‌ست که برداشت مورخان مختلف از یک واقعیت تاریخی یکسان، می‌تواند تفاوت‌هایی فاحش و قابل‌توجه داشته باشد و این شما هستید که به‌عنوان مخاطب تصمیم می‌گیرید با کدام مسیر همراه شوید.
فلسفه تاریخ و پیوند ناگسستنی فرد و جامعه
در دومین مقاله از کتاب تاریخ چیست؟ با ترجمه‌ی حسن کامشاد نسبت بین کنش‌های فردی و بسترهای اجتماعی مورد بررسی قرار می‌گیرد. ئی. اچ. کار در این مقاله نظریاتی را که تاریخ را صرفاً نقل زندگی‌نامه‌ی مردان بزرگ می‌دانند، رد می‌کند. به تعبیر او چهره‌های برجسته‌ی تاریخی همه برآمده از جامعه‌ی خود و توده‌ها هستند و او مورخ را هم محصول جامعه، زمانه و فرهنگ خود معرفی می‌کند. پس با جدیت نظریات فردگرایانه را نقد کرده و پیشنهاد می‌دهد که هر شخصیت تاریخی و حتی مورخ را، بخشی از یک کل بزرگ‌تر ببینیم.
سپس در سومین مقاله از کتاب تاریخ چیست ای اچ کار، تحلیل علت حوادث به بحث گذاشته می‌شود. آیا تاریخ حاصل دست به دست هم دادن زنجیره‌ای از تصادفات محض است؟ ادوارد هالت کار با این دیدگاه مخالفت می‌کند. او نظریات خود را این‌طور بیان می‌کند که باید بین علل عقلانی و «حقیقی» و علل غیرعقلانی و «تصادفی»، تمایز قائل شد. عقل عقلانی قابل‌تعمیم به دیگر اوضاع تاریخی است و می‌تواند سبب درس‌آموزی از وقایع تاریخی باشد؛ اما علل تصادفی، مثل بیماری یک رهبر تأثیرگذار، خارج از سلسله‌مراتب تفسیر عقلانی تاریخ قرار می‌گیرند.
مفهوم پیشرفت و عینیت در تاریخ در اندیشه ادوارد هالت کار
در ارائه‌ی تعریفی متفاوت از تاریخ، ادوارد هالت کار در فصل پنجم کتاب تاریخ چیست حسن کامشاد، مفهوم پیشرفت را شرح می‌دهد. از نگاه ادوارد هالت کار، پیشرفت در تاریخ یک سیر خطی و ناگزیر را طی نمی‌کند، بلکه حاصل انتقال مهارت‌ها و تجربیات یک نسل به نسلی دیگر است. او همچنین توضیح می‌دهد که چطور عینیت تاریخی امری ثابت در گذشته یا حال نیست و این مسئله، امکان تفسیر عمیق‌تر گذشته را فراهم می‌کند.
در نهایت نیز در آخرین مقاله از این کتاب، ادوارد کار با بررسی تحولات دنیای معاصر، توضیح می‌دهد که چطور افزایش خودآگاهی سبب شده تا جوامع گوناگون بیشتر به عرصه‌ی تاریخ وارد شوند. پس می‌توان گفت که این کتاب آسیب‌شناسی هوشمندانه‌ی تفکر ماست و علاقه‌مندان به کتاب‌های تاریخی می‌توانند مسیر مطالعاتی خود را با بهره‌گیری از آموزه‌های آن جهتی تازه ببخشند. اگر تحلیل تاریخی و روش‌شناسی تاریخ را دوست دارید، خرید کتاب تاریخ چیست نشر خوارزمی را از دست ندهید. مترجم کتاب نیز، حسن کامشاد، خود از شاگردان نویسنده در دانشگاه کمبریج بوده است.
نکوداشت‌های کتاب تاریخ چیست؟
- این کتاب به‌نحوی تحسین‌آمیز، جسورانه و تأمل‌برانگیز است. ادوارد هالت کار با اثر پیش رو دلیرانه به قلمرویی بس مهم قدم می‌گذارد که بسیاری از فیلسوفان و مورخان معاصر به دلایلی نامعلوم از ورود به آن می‌ترسند. (آیزایا برلین، فیلسوف و نظریه‌پرداز سیاسی)
- این کتاب می‌تواند برای کسانی که به‌تازگی به مطالعه‌ی تاریخ علاقه‌مند شده‌اند، مقدمه‌ای بسیار آموزنده و مفید باشد. ادوارد هالت کار در این کتاب با زبانی ساده و قابل‌فهم، تاریخ‌نگاری را موشکافانه مورد بررسی قرار می‌دهد و تا حد ممکن وارد بحث‌های پیچیده یا بسیار تخصصی فلسفی نمی‌شود. (کاربر آمازون)
کتاب تاریخ چیست؟ برای شما مناسب است اگر
- از دانشجویان یا پژوهشگران رشته‌ی تاریخ هستید و در ابتدای راه مطالعه‌ی منابع اساسی این حوزه قرار دارید.
- به جامعه‌شناسی و فلسفه علاقه دارید و بررسی رابطه‌ی بین افراد و جامعه و چگونگی شکل‌گیری آگاهی تاریخی برایتان جذاب است.
- به‌طورکلی از مطالعه‌ی کتاب‌های تاریخی لذت می‌برید و به طور تخصصی در این زمینه مطالعه می‌کنید.
در بخشی از کتاب تاریخ چیست؟ می‌خوانیم
این سؤال که جامعه و فرد کدام یک مقدم بر دیگری است بی‌شباهت به‌پرسش تقدم و تأخر مرغ و تخم‌مرغ نیست. چه سؤال جنبۀ منطقی داشته‌باشد چه تاریخی، هر جوابی به‌آن بدهید جواب مغایر و همچنان یک‌جانبۀ دیگری نیز وجوددارد. جامعه و فرد جدایی‌ناپذیرند؛ لازم و ملزوم و مکمل یکدیگرند، نه مغایر و متضاد هم. به‌گفتۀ معروف دون «هیچ انسانی جزیرۀ پیوسته به‌خود نیست، هر فرد، جزئی از قاره، بخشی از زمین اصلی است.»
این یک وجه از حقیقت است. از سوی دیگر، گفتۀ جان استوارت میل، فردگرای کلاسیک را در نظر بیاوریم: «افراد بشر، گرد هم که آیند، به‌جوهر دیگری مبدل نمی‌شوند.» البته که نه. اما اشتباه است تصور کنیم پیش از آنکه «گرد هم آیند» وجود یا هیچ گونه جوهری داشتند. به‌مجردی که پا به‌عرصۀ وجود می‌گذاریم، دنیا کار خود را در ما آغاز می‌کند، و از موجودات صرفاً زیستی به‌واحدهای اجتماعی مبدلمان می‌سازد. هر فرد بشر در هر مرحله از تاریخ یا ماقبل تاریخ در جامعه‌ای زاده‌شده و آن جامعه، او را از نخستین سالهای زندگی قالب می‌ریزد.
زبانی که حرف می‌زند میراث فردی نیست، بلکه نوعی اکتساب اجتماعی است از گروهی که در میان آن رشد می‌کند. زبان و محیط هر دو در تعیین طرز فکرش مؤثر است؛ نخستین اندیشه‌هایش از دیگران به‌او می‌رسد. همان طور که بحق گفته‌شده، فرد مجزا از جامعه بی‌فکر و بی‌زبان خواهدبود. فریبندگی دیرپای افسانۀ رابینسون کروزو، کوشش در تصویر فردی مستقل از اجتماع است. این کوشش بثمرنمی‌رسد. رابینسون فردی انتزاعی نیست، مردی انگلیسی از شهر یورک است؛ کتاب توراتش را همراه دارد و خدای قوم خود را عبادت می‌کند.
افسانه بسرعت «جمعۀ» پیشخدمت را نزد او می‌آورد؛ و بنای یک جامعۀ تازه آغاز می‌شود. افسانۀ مناسب دیگر، سرگذشت کیریلوف در شیاطین داستایفسکی است که برای نشان‌دادن آزادی کامل خویش دست به‌خودکشی می‌زند. خودکشی تنها عملی است که فرد در آن آزادی کامل دارد؛ هر عمل دیگری به‌نحوی از انحا عضویت وی در جامعه را دربرمی‌گیرد.
