کتاب عناصر سینمای آندری تارکوفسکی اثر رابرت برد؛ تحلیل جامع آثار

کتاب عناصر سینمای آندری تارکوفسکی اثر رابرت برد، پژوهشی عالی پیرامون سینمای یکی از تاثیرگذارترین کارگردانان معاصر است. نویسنده صرفا به ارائه‌ی تفسیری فلسفی، عرفانی و سیاسی از آثار این فیلم‌ساز نپرداخته، بلکه توجه خود را به عصاره‌ی سینمای او معطوف کرده است؛ او از خلال بررسی عمیق فیلم‌های آندری تارکوفسکی سعی کرده به این پرسش پاسخ دهد که او چگونه با تصویر، زمان، فضا و روایت، جهان سینمایی ویژه‌ی خود را می‌سازد.

درباره‌ی کتاب عناصر سینمای آندری تارکوفسکی

آثار آندری تارکوفسکی، فیلم‌ساز برجسته‌ی روسی، نه‌تنها جایگاهی مهم در تاریخ سینمای روسیه به خود اختصاص داده‌اند، بلکه ساختارهای روایی نامتعارف آن‌ها و ریتم آرام و حس و حال خردورزانه‌شان، بر سینمای هنری اروپا نیز تاثیری بسیار گذاشته است. رابرت برد (Robert Bird) در کتاب عناصر سینمای آندری تارکوفسکی (Andrei Tarkovsky: Elements of Cinema) تلاش کرده تا واکاوی عمیق و مبسوطی از کارنامه‌ی ارزشمند این متفکر و فیلسوف، ارائه دهد.

رابرت برد در این کتاب سینمایی با بررسی موشکافانه‌ی سینمای شاعرانه‌ی آندری تارکوفسکی و با رویکردی فرمالیستی و نه تفسیرگرایانه، تلاش کرده تا خوانشی دقیق از آثار پیچیده و درگیرکننده‌ی این کارگردان ارائه کند. نویسنده سعی داشته تا در ابعاد مختلف، پروسه‌ی ساخت این فیلم‌ها را بررسی کند و از عوامل پشت صحنه تا درگیری‌های بی‌پایان کارگردان با حزب کمونیست و شوراهای هنری و محدودیت‌های ایدئولوژیک حاکم بر کشور، سخن بگوید. عواملی که هرکدام بر جهان‌بینی روبه‌گسترش تارکوفسکی، اثرگذار بوده‌اند.

بخش مهمی از کتاب عناصر سینمای آندری تارکوفسکی به بررسی رابطه‌ی تصویر، فضا و پرده‌ی سینما اختصاص دارد. رابرت برد سه فضای تکرارشونده را در آثار تارکوفسکی برجسته می‌کند: طبیعت، خانه و عبادتگاه یا کلیسا. بااین‌حال، فضا در این فیلم‌ها صرفاً محل وقوع رویدادهای داستانی نیست، بلکه بخشی از تجربه‌ی سینمایی اثر را می‌سازد. حرکت دوربین، نحوه‌ی قرار گرفتن شخصیت‌ها در قاب، معماری مکان‌ها و گسست‌های فضایی، همگی در شکل‌گیری ادراک تماشاگر از جهان فیلم نقش دارند.

جهان خاطره در فیلم آینه اثر آندری تارکوفسکی

در بخشی از کتاب عناصر سینمای آندری تارکوفسکی می‌خوانیم

غالباً داستان‌ها به ویژه نوع سینمایی‌شان پیام‌هایی هستند که آن‌ها را به طور مستقل درک و ضبط می‌کنیم؛ اصالتاً معنادار و از نظر معنایی شفاف. اگر این گزاره درست باشد، پس می‌توان نتیجه گرفت که تمایل به شنیدن داستان‌هایی داریم که مؤید دانسته‌های قبلی ما باشد: داستان‌هایی که در آن‌ها عشاق به هم می‌رسند، خوبی همه جا گسترش می‌یابد و غم و غصه به سر می‌آید. این داستان‌ها در برخی از فیلم‌های پسامدرن حتی در مشهورترینشان معمولاً بدون ارائه‌ی هرگونه برداشت قاطع، به پیچیدگی می‌گرایند و یا حتی بی‌نتیجه به پایان می‌رسند: این داستان‌ها صرفاً فاقد منش معنایی و قابلیت بازیابی معنا هستند. اما داستان‌گویی تارکوفسکی نه تکرار پیرنگ‌های مرسوم است و نه انکار آن‌ها؛ در واقع، داستان‌گویی او به تعلیق درآوردن و تحلیل بنیادی این پیرنگ‌هاست. درست همان‌گونه که فیلم‌های تارکوفسکی، زیستگاه‌های انسانی را به صورتی ناپایدار در جریان مداوم طبیعت قرار می‌دهند، داستان‌های او نیز میدان دید و اتمسفر بصری را در بطن پیرنگی می‌گنجانند که در آن، ته مایه‌ای از بالقوگی و پیشایندی محسوس است. تارکوفسکی در برهه‌ای دقیقاً به همین علت، نوستالگیا را محبوب‌ترین اثر خود خواند: «تنها فیلم من تا به امروز بوده است که فیلمنامه‌ی آن عاری از هرگونه معنای مستقل است». صرفاً با خواندن فیلمنامه‌ای از تارکوفسکی و نوعاً با گوش دادن به حاشیه‌ی صوتی فیلمی از او، نکته‌ی خاصی دستگیرمان نمی‌شود؛ اطلاعاتی که بدون تماشای فیلم‌های او به دست می‌آید، از آن روی که می‌بایست فیلم‌هایش را به مثابه یک کلیت در نظر گرفت، ارزشی ندارد.

زمانی تارکوفسکی گفته بود که «سرگرمی در سینما [...] از ارزش تماشاگر و کارگردان می‌کاهد»؛ با این حال، واقعیت امر این است که او مخالف سرسخت فیلم‌های پیرنگ مدار نبود.