کتاب یک فیلم، یک جهان: واندا

کتاب یک فیلم، یک جهان: واندا نوشته‌ی آنا بکمن راجرز به فیلم مستقل و کمتر دیده شده‌ی واندا می‌پردازد. اثری ساخته‌ی باربارا لودن که روایتگر داستان روزمره‌ی زنی است در آمریکای دهه‌ی هفتاد با تصاویری ساکن و مستندگون که سعی دارد در سکوت و سکون جاری در تصاویر و ریتم فیلم، انفعال و درخودماندگی شخصیت اصلی فیلم را بازتاب دهد.

درباره‌ی کتاب یک فیلم، یک جهان: واندا

آنا بکمن راجرز (Anna Backman Rogers) در کتاب یک فیلم، یک جهان: واندا (Still Life: Notes on Barbara Loden's Wanda) به فیلم مستقل و زنانه‌ی واندا ساخته‌ی باربارا لودن می‌پردازد. دوربین هوشمند فیلم فیگور بی‌هدف و پرسه‌زنانه‌ی شخصیت اصلی را دنبال می‌کند. زنی بیکار و بی‌پول که شوهر و دو فرزندش را ترک کرده، ولی با این وجود قدرت تغییر زندگی‌اش را ندارد. مغلوب است و می‌گردد و می‌چرخد و در نهایت با آقای دنیس آشنا می‌شود. مردی بدرفتار و جنایت‌کار که رفتارهای مخربش در نهایت برای هردوی آن‌ها گران تمام می‌شود. فیلم واندا با وجود اینکه انگار فیلمی جاده‌ای و درمورد سرقت از بانک است، ولی در واقع به شکلی ساختارشکنانه از ژانر استفاده می‌کند تا ارزش‌های موردپسند آمریکایی را از دیدگاه یک زن نشان دهد و آن‌ها را به نقد بکشد.

واندا؛ یک خودویرانگری منفعلانه

کتاب یک فیلم، یک جهان: واندا سعی می‌کند که ضمن شناسایی این فیلم به‌نسبت مهجور به خوانندگان، با ارائه‌ی تحلیل‌هایی ساختاری و سپس فمینیستی، لایه‌های پنهان و پیچیده‌ی فیلم را توضیح دهد. بدین شکل، خوانندگان کتاب با مجموعه سازوکارهای فرمی و زیبایی‌شناسانه‌ای رو‌به‌رو می‌شوند که کنار هم نشستنشان موجب شکل‌گیری یکی از آثار قابل توجه سینمای مستقل دهه‌ی هفتاد آمریکا شده.

آنا بکمن راجرز در این کتاب نقد فیلم بیان می‌کند که واندا فیلمی درمورد زندگی بازندگان است. زندگی‌ای که در آن زنان دست به معامله‌ی عاطفی ناخوشایند و تحقیرآمیز با مردان بی‌رحم و بی‌اعتنا می‌زنند و هرچقدر هم که تلاش می‌کنند نمی‌توانند تکیه‌گاهی بیابند؛ نه در ساختارهای اجتماعی و نه در افراد. فیلم واندا ابتدا از مرگ درونی و بعد از مرگ حقیقی شخصیتش نشان دارد. شخصیتی که اساسا از یافتن فضایی برای خود، عاجز و ناتوان است.

ریتم روایی فیلم واندا کند است و دوربین با حفظ فاصله نسبت به سوژه، دست به ثبت تصاویر و روایت قصه‌اش می‌زند. آنا بکمن راجرز می‌گوید که همین فاصله با رخدادها و شخصیت‌ها باعث شده تا مخاطب بتواند بدون درگیری احساسی و با رویکرد نقادانه، آن را تماشا کند و همچنین لایه‌ی رویی درام را در یک کل متجسم شود؛ کلی که در آن جامعه‌ای مورد نهیب قرار می‌گیرد که در آن وانداها در آن سرگردانند و انفعال بدل به شکلی از بودگی می‌شود؛ یک بودگی پوچ که برخلاف شکل پرسه‌زنانه‌ی اگزیستانسیالیستی، به خودویرانگری پهلو می‌زند. کتاب یک فیلم، یک جهان: واندا توسط بابک کریمی ترجمه شده و نشر خوب آن را در ایران به چاپ رسانده است.

کتاب یک فیلم، یک جهان: واندا برای شما مناسب است اگر

• به نقد و تحلیل فیلم علاقه‌مندید.
• دنبال اثری مناسب برای درک و فهم فیلم واندا هستید.
• دانشجو یا مدرس رشته‌ی سینما هستید و دوست دارید دانش خود را در این حوزه بالا ببرید.

در بخشی از کتاب یک فیلم، یک جهان: واندا می‌خوانیم

واندا، از دیدگاه تاریخی، در آستانۀ عصری قرار گرفته که مدل سرمایه‌داری پسافوردیستی و متعاقباً نئولیبرالیسم را در مقیاس جهانی آغاز کرد: ترکیبی که صرفاً با ظهور اَشکال فراگیر تکنولوژی شدت یافت (که منجر به چیزی می‌شود که برخی آن را سرمایه‌داری متأخر یا مُدل انباشت دارایی‌محور نامیده‌اند). با این حال، همچنین فیلمی است که دروغ باطنی رؤیای آمریکاییِ پس از جنگ دربارۀ جنب‌وجوش و شکوفایی فزاینده را آشکار می‌کند، همچنان که از طریق اَشکال بسیار خاص مصرف‌گرایی برملا شده. همان‌طور که فرانکو برادی و مارک فیشر استدلال می‌کنند، این ایدئولوژیِ پساجنگی روی «مفاهیم توسعۀ همیشه در حال پیشرفت. اسطورۀ بورژوایی توسعۀ خطی رفاه و دموکراسی، اسطورۀ فن‌سالار قدرتِ کاملاً فراگیرِ معرفت علمی، و از این قبیل موارد» متمرکز بود.

مشخصا این نه فقط دیدگاهی فرهنگی بلکه دیدگاهی روانشناختی نیز هست: کارکردن برخلاف الگوی ایدئولوژی‌ای که در آن فرد زاده شده و ذهنش از آن انباشته شده دشوار است (نمی‌توانیم به‌سادگی نادیده‌اش بگیریم). آن‌چه برادی و فیشر از این به‌اصطلاح «مدرنیتۀ در حال رشد» استنباط می‌کنند نوعی مرگ تدریجی یا «مُهر ابطال بر آینده» است که به موجب آن اَشکال درماندگی، امکان‌ناپذیری و بن‌بست به نحو فزاینده‌ای ما را به لحاظ فرهنگی و سیاسی تعریف می‌کنند. واندا دقیقاً این مفهوم لغزش تدریجی به سوی مرگ را وامی‌کاود: به بررسی معنای زندگی در آن بن‌بست اجتماعی و فرهنگی‌ای می‌پردازد که در آن هیچ‌چیز ممکن نیست (که در آن مُهر ابطال بر آینده زده می‌شود). فیلم را می‌توان در مقام نتیجۀ عملِ شبحستی‌شناسی تعریف کردیعنی، متعاقب ژاک دریدا، در مقام هستی‌شناسی غیابکه به موجب آنْ تصاویر از طریق آن‌چه اتفاق نمی‌افتد، آن‌چه محقق نمی‌شود، وعده‌هایی که ممکن نیست عملی بشوند، و ناکامی و ناتوانی‌ای که به زیست سترون می‌انجامند تعریف می‌شوند.