کتاب یک فیلم، یک جهان: روانی

کتاب یک فیلم، یک جهان: روانی اثر جیمز نرمور به یکی از بهترین فیلم‌های آلفرد هیچکاک و تاریخ سینمای آمریکا پرداخته است. اثری ترسناک و دلهره‌آور که در سال 1960 با تصویرپردازی‌های پر کنتراست و روایت سرشار از تعلیقش، نفس را در سینه‌ی تماشاگران حبس کرد و با گذشت شصت سال از اکرانش، نه تنها از ارزش آن کاسته نشده، بلکه امروزه به عنوان یکی از درخشان‌ترین آثار سینمای ترسناک آمریکا شناخته می‌شود.

درباره‌ی کتاب یک فیلم، یک جهان: روانی

جیمز نرمور (James Naremore) در کتاب یک فیلم، یک جهان: روانی (Filmguide to Psycho) تلاش کرده تا در فصل‌بندی‌های مشخص، تصویری جامع از یکی از بهترین آثار تاریخ سینما ارائه دهد. او ضمن ارائه‌ی طرحی کلی از داستان فیلم روانی هیچکاک، ماجرای پشت‌صحنه‌ی آن و شرایط تولیدش را نیز بررسی می‌کند و بازخوردهایی منتقدان و روزنامه‌ها و مجلات در زمان عرضه‌ی فیلم را مورد تحلیل قرار می‌دهد.

ولی مهم‌ترین بخش کتاب یک فیلم یک جهان روانی، بدون شک تحلیلی است که جیمز نرمور در نقد فیلم روانی هیچکاک ارائه می‌دهد؛ نویسنده ضمن بسط ایده‌ی زیباشناسی سرکوب روانی در آثار این کارگردان، دست به تحلیلی دقیق از فیلم می‌زند و سعی دارد چرایی اثرگذاری و درگیرکنندگی بالای آن را نشان دهد.

چگونه هیچکاک در فیلم روانی ما را فریب می‌دهد؟

جیمز نرمور در کتاب یک فیلم، یک جهان روانی بیان می‌کند که هیچکاک از ابتدا بازی‌اش را با پیش‌زمینه‌ها و توقعات مخاطب شروع می‌کند. فیلم با شخصیت ماریون کرین آغاز می‌شود که جنت لی نقشش را در فیلم ایفا می‌کند. ماریون، برای پرداخت بدهی معشوقه‌اش، چهل هزار دلار از رئیسش به سرقت می‌برد و در مسیر پر از التهاب و دلهره تا شهر محل سکونت معشوق، شبی را در متلی واقع در ناکجاآبادی بیابانی می‌گذراند و با نورمن بیتس، گرداننده‌ی آن‌جا آشنا می‌شود.

تا این لحظه از داستان فیلم روانی هیچکاک، مخاطب شخصیت اصلی روایت را پیدا کرده، خط اصلی داستان که ماجرای سرقت و بدهی است را متوجه شده و همراه با ماریون و استرس ناشی از جرمی که انجام داده، به بخشی از فیلم می‌رسد که شباهت به فصل تنفس دارد. کتاب یک فیلم یک جهان روانی اثر جیمز نیرمور بیان می‌کند که دقیقا در همین نقطه از فیلم است که همه چیز خراب می‌شود و مخاطب بهت‌زده، فروپاشی یکایک حدس و گمان‌هایش را نظاره می‌کند.

کتاب یک فیلم، یک جهان؛ نقد و تحلیل فیلم روانی

فیلم روانی آلفرد هیچکاک در این نقطه تغییری قابل توجه را تجربه می‌کند؛ جنس تصاویر و نورپردازی‌ها، حرکات مستمر دوربین، دلهره‌ی ماریون ناشی از سرقت پول، حضور پلیسی سمج که نگرانی زن را بو کشیده و تاریکی متل و رفتار غریب نورمن، همگی اتمسفر و حال‌وهوایی خلق کرده‌اند که گلوی مخاطب را در انتظار رخدادی شوم می‌فشارد؛ ولی همانطور که جیمز نیرمور در کتاب یک فیلم، یک جهان روانی می‌گوید، یک رخداد غیرمنتظره از راه می‌رسد.

در لحظاتی از فیلم که گویی مخاطب از سکانس‌های پراسترس رانندگی و تعقیب پلیس نجات یافته و شاهد مکث و آرامشی در روایت شده، مرگ فجیع و خون‌بار شخصیت اصلی، همه‌ی معادلات را خراب می‌کند. به ناگه، تمامی قضایای پیشین در سایه‌ی وضعیت روایی تازه قرار می‌گیرد و مرگ زن به دست قاتلی نامشخص، قضایای پول و دزدی را شبیه به ماشین ماریون، به اعماق آب سیاه دریاچه می‌فرستد.

آلفرد هیچکاک، استاد سینمای ترسناک آمریکا

کتاب یک فیلم یک جهان روانی از شوکی می‌گوید که بینندگان فیلم، حین مواجهه با این لحظه‌ی فیلم روانی تجربه کرده‌اند. درست شبیه به احساس معشوقه‌ی ماریون که در انتظار عزیزش، منتظر نشسته و بعد از گذشت ساعت‌ها و روزها، هیچ خبری از او به گوش نمی‌رسد. بیننده و شخصیت‌های خواهر و معشوق ماریون که در ادامه‌ی فیلم وارد روند قصه می‌شوند، هر دو به یک اندازه، مشتاق اطلاع از چرایی رخداد پیش‌آمده هستند. آیا نورمن بیتس عجیب، نقشی در این جنایت ایفا کرده؟

خرید کتاب یک فیلم یک جهان روانی شما را با یکی از بهترین فیلم‌های آلفرد هیچکاک و از درخشان‌ترین آثار سینمای آمریکا آشنا می‌کند. نگاه ژرف‌نگرانه‌ی جیمز نرمور و تلاش او برای ارائه‌ی تصویری جامع از جهان فیلم روانی، این اثر را به متنی خواندنی برای تمامی علاقه‌مندان به سینما و فیلم‌های آلفرد هیچکاک بدل کرده است. پس اگر به کتاب‌های نقد فیلم علاقه دارید، مطالعه‌ی این اثر را به هیچ وجه از دست ندهید.

این اثر توسط سهند سلطاندوست به فارسی ترجمه شده و انتشارات خوب آن را به چاپ رسانده است.

در نکوداشت کتاب یک فیلم، یک جهان: روانی

• رساله‌ای کوتاه و دانشگاهی در تحلیل فیلم روانی. نکات بسیار جالبی در آن بود که در نوبت بعدی تماشای فیلم می‌توان به آن‌ها توجه کرد. جالب‌ترین نکته برای من این بود که این متن در سال 1973 منتشر شده؛ زمانی که هیچکاک هنوز زنده بود و فقط 13 سال از اکران فیلم در سینماها می‌گذشت. من به خصوص این ارزیابی از فیلم را خیلی دوست داشتم: قدرت تخیل بصری هیچکاک کمک می‌کند فیلم او به بخشی از آگاهی هر کسی تبدیل شود که آن را دیده است. روانی بر مردم، فراتر از مرزهای طبقاتی و حتی زبانی، اثر می‌گذارد؛ این فیلم، با وجود فضای خشک و افسرده‌کننده‌اش، اثری تقریبا جهان‌شمول است. (کاربر گودریدز)

کتاب یک فیلم، یک جهان: روانی برای شما مناسب است اگر

• به سینمای آلفرد هیچکاک و شیوه‌ی تعلیق‌سازی او علاقه دارید.
• می‌خواهید بدانید چرا روانی هنوز یکی از تاثیرگذارترین فیلم‌های تاریخ سینمای ترسناک آمریکا شناخته می‌شود.
• از مطالعه‌ی آن دسته از کتاب‌های سینمایی که در آن‌ها اجزای مختلف ساختار فیلم یک‌به‌یک بررسی می‌شوند، لذت می‌برید.

در بخشی از کتاب یک فیلم، یک جهان: روانی می‌خوانیم

حتی در این نخستین لحظات، شیوه‌گرایی‌های معمول هیچکاک، همراه با برخی پژواک‌های شاید ناخواسته از آثار قبلی‌اش، بروز می‌یابند. برای مثال عناوین شبیه به آن‌هایی‌اند که او یک سال قبل در فیلم تلویزیونی کوتاهی به نام «صندلی بانکو» استفاده کرد، که با عبور دوربین از جلوی ردیفی از ساختمان‌ها و حرکت به سمت درگاه آغاز می‌شود، در حالی که کلماتْ مکان، تاریخ و زمان دقیقی را اعلام می‌کنند.

داستان «صندلی بانکو» در انگلستانِ ادواردی، در آپارتمان خوش‌طرحی در محلۀ می‌فِر، می‌گذرد و راجع به ظاهرشدن یک شبح است؛ عناوین ابتدایی مطایبه‌آمیزند، اما همچنین کارکردی شبیه به شگرد قراردادیِ «قاب‌بندی» در قصه‌هایی از قبیل [منظومۀ] ملوان پیر یا سخت‌ترشدن اوضاع دارند که زمینۀ شروعی رئالیستی برای عزیمت به فانتزی و وحشت ارائه می‌دهند. در روانی، همچون در «صندلی بانکو»، دریچه‌ای واقع‌نما به داستانی در اختیارمان قرار می‌گیرد که سرانجام به وحشت گوتیک بدل می‌شود. چرا فینیکس؟ چرا ساعت دو و چهل‌وسه دقیقۀ بعدازظهر؟

برخی دلایل بدیهی وجود دارند بالاخره فینیکس [= ققنوس] نام یک پرنده است و روانی سرشار از ارجاع به پرندگان؛ [اعلام ساعت] دو و چهل‌وسه دقیقه راهی برای یادآوری این نکته به ماست که، طبق تذکر هیچکاک در مصاحبه‌اش با تروفو، «این تنها زمانی است که دختر بیچاره ناگزیر با معشوقش هم‌بالین می‌شود.» اما شاید از آن مهم‌تر منطق فریبندۀ شروع با یادداشتی شوخ و شبه‌مستند باشد، طوری که شمایل‌نگاری فیلم‌های ترسناک در سکانس‌های بعدی با بهت‌آوری عظیم‌تری بر ما عارض شود و نسبت بسیار ایمن ما با زندگی عادی را مختل کند.