کتاب سرشت شر

شر را بسان چه پدیده‌ای بنگریم؟ فقدان نیکی و خیر است یا خود، رویکردی‌ست دیگرگونه و حقیقتاً ایجابی؟ کتاب سرشت شر، تلاشی است کنار دیگر تلاش‌های بسیاری که برای پاسخ به این پرسش کهن بشر صورت گرفته است. دارل کوئن در این کتاب پس از مقابل هم قرار دادن دو رویکرد اخلاق‌گرا و خردگرا نسبت به شر، بر آن است در کنار بهره بردن از آثاری عمدتاً ادبی در حوزه‌ی رویارویی نیکی و بدی، نگرشی خلاف‌آمد اخلاق‌گرایان نامی چون ارسطو و کانت ارائه دهد.

درباره‌ی کتاب سرشت شر

هزاران سال است ذهن ارزش‌گذار ما به‌عنوان نوع بشر، دغدغه‌مندانه در پی بخش‌بندی کنش‌ها در دو گروه بزرگ و جامع است که یکی را «خیر» و آن دیگر را «شر» نامیده است. چیستی شر، از آغاز، در بنیادین‌ترین نقطه هم محل اختلاف نظر بوده است. چه، ما از همان اساس امر و در وضعیت هستی‌شناختی مسئله‌ی شر هیچ‌گاه به توافق اندیشه و رأی نرسیدیم؛ اینکه شر، امری ایجابی و «شرارت»، خود یک رویکرد امکانی در نزد ماست، یا نگریستن شر بسان مولفه‌ای سلبی، که از فقدان نیکی و خیر حاصل آید، نخستین مسئله در این حوزه و احتمالاً ریشه‌ای‌ترین آن است.

پس از آن، خواه شر را ایجابی و خواه سلبی مفروض گیریم، دومین مسئله‌ای که در مسیر ما خودنمایی می‌کند، علل و عوامل، و نیز انگیزه‌های روی آوردن به شرارت است. همین نقطه را توقف‌گاه فعلی‌مان می‌گیریم چراکه پرسش از عوامل ایجاد انگیزه‌ها برای اتخاذ رویکرد شرورانه در افراد، همان بحث کلی در کتاب سرشت شر است که از دارل کوئن (Daryl Koehn)، پژوهشگر آمریکایی فلسفه‌ی اخلاق، پیش رو داریم.

مولف در کتاب سرشت شر (The Nature of Evil)، به تقابل دو نگرگاه نسبت به مسئله‌ی شر روی آورده است. نخست از منظر «اخلاق‌گرا» و دیگری، رویکرد «خردگرا». می‌توان گفت سرتاسر این اثر، نگاهی انتقادی به این دو چشم‌انداز است که تفاوت‌هایی اساسی از پی خود در شناخت مسئله‌ی شر پدید می‌آورند. گفتنی است دارل کوهن از همان آغاز اعلام موضع کرده و سوگیری خود به سمت خردگرایان را در این موضوع بیان می‌کند.

دو دیدگاه، دو جهان‌بینی

کوئن در مقدمه‌ی روشنگر کتاب سرشت شر، چنین آغاز می‌کند که مهم‌ترین تفاوت میان اخلاق‌گرایان و خردگرایان در این است که گروه نخست، «شر را برابر با رذیلت می‌داند». حال آنکه خردگرایان نگاه گروه مقابل را مردود دانسته و قائل به برقراری چنین نسبتی میان خباثت و رذیلت، با شر نیستند. آنان بر این باورند که «رذیلت، نه عامل شرارت، بلکه علامت و نشانی از آن است». یعنی این‌گونه نیست که -مطابق نگاه اخلاق‌گرایان- نوعی پلیدی و ناپاکی درونی در فرد، وی را به شرارت و اعمال شرورانه سوق داده باشد؛ بلکه به عکس، شری که از بیرون وجود او را دامن‌گیر کرده، خباثت و بدطینتی را در وی پدید آورده است.

همان‌گونه که گفتیم، کتاب سرشت شر در موضعی روشن، و جایی میان فلسفه و روانشناسی ایستاده است. نگاه نویسنده از آغاز هویدا می‌گردد و در ادامه‌ی کتاب، دارل کوئن کوشیده است با بسط دادن عوامل ثانویه‌ای که امکان گستراندن شرارت در فردند، به کلنجارهایی چندگانه با این پرسمان پیچیده روی آورد. نیز در نامگذاری هر فصل از فصل یکم تا هشتم، کوشیده شده تا هر بار تعریفی نو از شر، واژگونه‌ی آن شیوه که اخلاق‌گرایان بدان می‌نگرند، ارائه شود.

کتاب کنونی اثری است از دارل کوهن، فلسفه‌ورز معاصر اهل ایالات متحده. دانلود کتاب سرشت شر با ترجمه‌ی بهار رهادوست و منتشر شده توسط نشر هنوز مهیای علاقه‌مندان به مباحثی پیرامون فلسفه اخلاق است.

کتاب سرشت شر برای شما مناسب است اگر

• علاقه‌مند و نیز پژوهشگر فلسفه‌ی اخلاق هستید.
• مسئله‌ی خیر و شر برایتان دغدغه است.

در بخشی از کتاب سرشت شر می‌خوانیم

وقتی می‌کوشیم از سایه‌مان رها شویم ندانسته خودمان را بردۀ آن می‌سازیم. هاید بازنمون تخیل یا خیال‌پردازی‌های ماست. تخیل ما اغلب روشن‌بینی‌هایی به ما می‌بخشد که به ما امکان می‌دهد افکار و احساسات بی‌ارتباط را با هم بیامیزیم. لیکن این آمیزش نه تحمیلی است نه مهارپذیر چون بینش و بصیرتْ فی‌البداهه رخ می‌دهد. جکیل از ابتدا از غیرقابل‌پیش‌بینی بودن اثر دارو ناراحت است. گاهی می‌تواند هاید خیال‌باف را بیدار کند. مواقعی هم هست که دارو اثر نمی‌کند و هاید خودی نشان نمی‌دهد. اما باز جای شکرش باقی است که جکیل با بخش خیال‌بافش دمساز است، قادر به دیدن زیبایی‌هاست و از پدیدار شدن هاید استقبال می‌کند، درحالی‌که دیگران فقط زشتی‌ها و بی‌قوارگی‌ها را می‌بینند. وقتی ما منکر خیالات‌مان نشدیم و آن‌ها را پذیرفتیم فرصتی ایجاد می‌کنیم که دربارۀ خودمان بیشتر بدانیم. برعکس، اگر تخیل‌مان را سرکوب کنیم، دیری نمی‌گذرد که خیال‌های‌مان بر ما مسلط می‌شوند و ما را کنترل می‌کنند.

اترسون مصداق چنین سرکوبی است. او خود را آدمی کاملاً عمل‌گرا می‌داند. به‌نظر او باید از هر آن‌چه «خیال‌بافانه» و خودنمایانه است دوری جست. اما این وکیل به‌کلی دچار فراموشی شده، چون خود او در سیطرۀ هراس‌ها و دلواپسی‌های ناشی از تخیلات خویش است. او چنان از سوءظن‌هایش نسبت به هاید به ستوه آمده است که حتی در بیداری از کابوس‌ها رنج می‌برد:

[مسئلۀ هویت هاید] تنها بخش عقلانی ذهنش را مشغول کرده بود. اما حالا تخیلش هم درگیر یا بهتر بگویم اسیر شده بود، و همان‌طور که دراز کشیده و در اتاق تاریکش از این پهلو به آن پهلو می‌غلتید... حکایتی که آقای اِنفیلد تعریف کرده بود چون توماری از تصاویر روشن از برابر چشمانش می‌گذشت.