معرفی و دانلود کتاب آهنگ ضرب المثل‌ها: پژوهشی در وزن ضرب المثل‌ها

معرفی کتاب آهنگ ضرب المثل‌ها: پژوهشی در وزن ضرب المثل‌ها

کتاب آهنگ ضرب المثل‌ها یک متن پژوهشی و تحقیقی درمورد ضرب‌المثل‌های فارسی و اوزان آن‌ها است. مهدی شعبانی در این اثر علاوه بر بررسی ضرب‌المثل‌هایی در 40 وزن معروف ادبیات، به بررسی ضرب‌المثل‌های دیگر در 102 اوزان خاص و کمتر شناخته شده نیز می‌پردازد.

درباره‌ی کتاب آهنگ ضرب المثل‌ها

ضرب‌المثل یکی از ارکان مهم و جدایی‌ناپذیر زبان و ادب فارسی است. ضرب‌المثل‌ها همان جملات کوتاه، آهنگین و پرمغزی هستند که در مکالمات روزمره و محاوره برای بهتر رساندن منظور گوینده به شنونده به کار می‌روند. مهدی شعبانی در کتاب آهنگ ضرب المثل‌ها، دست به کار نویی زده است. او در این اثر پژوهشی، ضرب‌المثل‌های شناخته شده‌ی فارسی را از نظر وزن مورد بررسی قرار می‌دهد. برخی از این اوزان، شناخته شده‌اند و برخی دیگر اوزان‌های نادر هستند.

مهدی شعبانی در بخش اول کتاب آهنگ ضرب المثل‌ها، امثالی را مورد بررسی قرار داده که اوزان شناخته شده و معروفی دارند. او زیر هر وزن معروف، مثالی از چند ضرب‌المثل کوتاه معروف را که بر همان وزن سروده و گفته شده آورده و در انتها مثالی از یک شعر معروف فارسی را نیز بر همان وزن ضمیمه کرده است.

در ادامه‌ی این اثر پژوهشی، نویسنده 102 وزن خاص و نادر زبان فارسی و ضرب‌المثل‌های ایرانی موجود در آن اوزان را بررسی کرده است. طبق آنچه در کتاب ذکر شده، اشعار اندکی در شعر فارسی یافت می‌شود که بر این اوزان سروده شده باشند.

در کتاب آهنگ ضرب المثل‌ها، مهدی شعبانی اوزان نادر شعر فارسی را در دل ضرب‌المثل‌ها جستجو کرده است. امثالی که در این وزن‌های خاص و کمتر شنیده شده سروده شده‌اند، معمولا گوینده‌ی خاص و مطرحی ندارند و به شکل زبانی و سینه‌به‌سینه منتقل و حفظ شده‌اند. درست برعکس امثال معروف که معمولا توسط شاعران معروف سروده شده یا از دل اشعار مطرح بیرون آمده‌اند.

سیمین بهبهانی و نوآوری در وزن

بخش دوم کتاب آهنگ ضرب المثل‌ها که در آن 102 مَثَل بر اوزان نادر نوشته و بررسی شده‌اند، شعرهای نمونه‌ی کمتری دارند. این اوزان به دلیل خاص بودن، کمتر مورد استفاده‌ی شاعران قرار گرفته‌اند. یکی از شاعران مطرح در زمینه‌ی وزن‌های خاص شعر فارسی سیمین بهبهانی است. سیمین مدعی است که ابداع وزن، نوعی کشف است.

بین ضرب‌المثل‌های قدیمی در اوزان خاص و اشعار سیمین بهبهانی، اشتراک وزنی فراوانی یافت می‌شود. سیمین بسیاری از وزن‌های خاص را که در زبان عامیانه، صرفا بر اساس ذوق و قریحه‌ی فردی تبدیل به مَثَل شده‌اند، با ذوق هنری کشف کرده و آن‌ها را در غزل و ابیات بلند خود به کار برده است.

آهنگین بودن ضرب‌المثل‌ها و سرودن آن‌ها در وزن خاص یا وزن معروف، عاملی است که باعث شده به خوبی در حافظه بمانند و به راحتی به ذهن سپرده شوند. مَثَل‌های مطرح شده در هر دو بخش کتاب آهنگ ضرب المثل‌ها، به زبان معیار هستند و در این اثر تحقیقی ضرب‌المثل‌های محاوره آورده نشده است. نشر نیش اقدام به چاپ و نشر این کتاب کرده است.

کتاب آهنگ ضرب المثل‌ها برای شما مناسب است اگر

• به متن‌های پژوهشی در زمینه‌ی ادبیات و اشعار فارسی علاقه‌مندید.
• به دنبال پیدا کردن وزن‌های نو برای سرودن غزلیات و دیگر قالب‌های کلاسیک شعر فارسی هستید.
• در پی یافتن اشعاری مطابق با اوزان ضرب‌المثل‌های فارسی هستید.
• محقق حوزه‌ی ادبیات عامه و به‌خصوص ضرب‌المثل‌ها هستید.

در بخشی از کتاب آهنگ ضرب المثل‌ها: پژوهشی در وزن ضرب المثل‌ها می‌خوانیم

سیمین درباره اینکه چرا در به‌کار گرفتن جملات، به‌طور آزاد و طبیعی و استفاده از ضربِ ازپیش‌نیندیشیدۀ کلمات، مُصِر و معتقد است، نوشته است: «خیلی ساده، نخستین پارۀ عاطفه و خیال خود را که محور اصلی و استخوان‌بندی شعرم خواهد بود به دست می‌آورم، بی‌آنکه لازم باشد وزنی از خارج بر آن تحمیل کنم... درحقیقت، این پارۀ کلامیْ وزن را با خود می‌آورد، با وزن متولد می‌شود، مثل نوزاد که جان دارد و جان چیزی نیست که از خارج به او بخشیده شود، یا از تولد او جدا باشد... واقعیت این است که سخن امروز، زندگی امروز و دردهای جامعۀ امروز در قالبی تازه‌تر گُنجاتر است». (بهبهانی، همان: 507)

در تکمیل این بحث، جا دارد به بخش‌هایی از مصاحبه صدرالدین الهی با سیمین بهبهانی تحت عنوان «ابداع اوزان تازه در شعر فارسی» منتشره در مجله ایران‌شناسی، شماره‌ 1، بهار 1376 که در کتاب «یاد بعضی نفرات» بازنشر شده، اشاره کنیم: «پاره آغازین خیلی از شعرهایم را می‌توانم به مثابۀ نمونه یادآور شوم که معلوم است با وزن و به همان شکلی که هست، متولد شده است و بقیه شعر به پیروی از آن به‌طور طبیعی بر زبانم جاری شده است». (بهبهانی، 1378: 845)

سیمین در ادامه، برخی اشعارش را مثال می‌زند، مانندِ «می‌نویسم و خط می‌زنم»، «شادی‌کنان می‌رفتند»، «دوباره می‌سازمت وطن!»، «بیار نامه که بنویسم»، «اسب می‌نالید و می‌لرزید» و...

از بین نکات مهم این گفته‌ها، کاربرد اوزان نادر مشترک در شعر سیمین و امثال رایج بین پیشینیان، بیانگر این است که این ادعای شاعر می‌تواند درست تلقی شود که «نخستین پاره از عاطفه و خیالی که در قالب جمله یا الفاظ کوتاه به ذهنم متبادر شده، خود دارای نوعی وزن است...» و ذهن تربیت‌شده شاعر ناخودآگاه از اوزانی بهره گرفته که نه‌تنها منطقاً ممکن‌اند و از دستگاه عروض فارسی مستخرج‌اند بلکه مردم نیز ناخودآگاه امثال خود را بر آن اوزان سوار کرده بوده‌اند! با این تفاوت که مردم در یکی دو یا چند مَثل گونه‌گون و سیمین در چند بیت، در ابیاتِ بلند، در اشعار متعدد. سیمین با دوبرابر کردنِ وزن‌های کوتاهِ دوسه‌رکنی که در امثال این مجموعه هم مشهود است به اوزان نو و کم‌کاربردی دست یافته است.

فهرست مطالب کتاب

مقدمه
بخش یکم: امثال بر اوزان معروف (به ترتیب الفبا)
بخش دوم: امثال بر اوزان نادر (به ترتیب الفبایی)
منابع