کتاب نمایشنامه‌های تاریخی دکتر عبدالحسین زرین کوب: به همراه گفتارهایی در زمینه پیوند ادبیات نمایشی با تاریخ و آموزش تاریخ

کتاب نمایشنامه‌های تاریخی دکتر عبدالحسین زرین کوب با گردآوری محمدرضا روزبهانی، تلاشی برای بازخوانی بخشی کمتر دیده‌شده از کارنامه‌ی ادبی دکتر زرین کوب است؛ بخشی که در سایه‌ی شهرت او در تاریخ‌نگاری، نقد ادبی و مطالعات فرهنگی قرار گرفته و کمتر بررسی شده است. نویسنده در این اثر نشان می‌دهد که در میان کتاب‌های عبدالحسین زرین کوب، ظرفیت‌هایی جدی برای فهم نمایشنامه‌ی تاریخی و نسبت آن با تاریخ، اسطوره و فرهنگ ایرانی وجود دارد.

درباره‌ی کتاب نمایشنامه‌های تاریخی دکتر عبدالحسین زرین کوب

محمدرضا روزبهانی در کتاب نمایشنامه‌های تاریخی دکتر عبدالحسین زرین کوب، با نگاهی ژرف‌نگر به کارنامه‌ی کاری دکتر زرین کوب، او را صرفا نه به‌عنوان مورخ یا ادیب، بلکه به‌عنوان صاحب نگاهی نمایشی به تاریخ و متن‌های کهن معرفی می‌کند. همچنین ضمن ارائه‌ی پاره‌ای از توضیحات پیرامون فعالیت‌های هنری و ادبی این اندیشمند، شش عدد از نمایشنامه‌های تاریخی ایرانی او با نام «هاروت و ماروت»، «بودن یا نبودن مساله‌ی اصحاب کهف»، «بابک خرمدین»، «ماجرای بهاران»، «گفت و شنودی در باب ابدیت ایران» و «رستم و سهراب در غزنه» نیز به طور کامل ارائه شده‌اند.

بازآفرینی میراث کهن در قالب ادبیات نمایشی

محمدرضا روزبهانی در بخش‌های پژوهشی کتاب نمایشنامه‌های تاریخی دکتر عبدالحسین زرین کوب، با مراجعه به آثار مختلف زرین کوب نشان می‌دهد که توجه او به ادبیات نمایشی محدود به چند نمایشواره نیست. زرین‌کوب در نوشته‌های نظری خود درباره‌ی درام، نقد نمایشی، تعزیه، ارسطو، تراژدی، کمدی، ادبیات نمایشی اروپا و نمونه‌های ایرانی نمایشنامه‌نویسی سخن گفته و در کنار آن، آثاری نوشته یا ترجمه کرده که مستقیم یا غیرمستقیم به قلمرو ادبیات نمایشی مربوط می‌شوند.

بخش اصلی کتاب نمایشنامه‌های تاریخی دکتر عبدالحسین زرین کوب به نمایشواره‌هایی اختصاص دارد که زرین‌کوب آن‌ها را بیشتر برای خواندن نوشته است تا اجرای مستقیم صحنه‌ای؛ همان چیزی که می‌توان آن را نوعی «درام خلوت» دانست. این متن‌ها از حیث موضوع، به جهان اسطوره، روایت‌های دینی، تاریخ ایران، شاهنامه و مسئله‌ی هویت فرهنگی - تاریخی متصل‌اند.

نمایشنامه‌ی تاریخی به‌عنوان راهی برای فهم تاریخ

در هاروت و ماروت، زرین کوب داستانی کهن را به صحنه‌ی کشاکش میان تقدیر، گناه، فراموشی و وسوسه تبدیل می‌کند. یکی دیگر از نمایشواره‌های کتاب نمایشنامه‌های تاریخی دکتر عبدالحسین زرین کوب، روایت دینی اصحاب کهف را از زاویه‌ای تازه مورد خوانش قرار می‌دهد و پرسش‌هایی درباره‌ی آرمان‌گرایی، تغییر جهان و مواجهه‌ی انسان با آینده را پیش می‌کشد.

در نمایشنامه‌ی بابک خرمدین، مسئله‌ی مقاومت، شکست و پایداری در برابر تسلیم برجسته می‌شود. در یکی دیگر از نمایشواره‌های کتاب نمایشنامه‌های تاریخی دکتر عبدالحسین زرین کوب، داستان رستم و سهراب از شاهنامه با مسئله‌ی تضاد نسل‌ها گره می‌خورد و محمود غزنوی در موقعیتی قرار می‌گیرد که یادآور تراژدی رستم و سهراب است. این نمونه‌ها نشان می‌دهند که نمایشنامه‌ی تاریخی در نگاه زرین‌کوب، بازگویی ساده‌ی گذشته نیست، بلکه شیوه‌ای برای اندیشیدن به اکنون از مسیر گذشته است.

پیوند ادبیات نمایشی، آموزش و هویت فرهنگی

محمدرضا روزبهانی در کتاب نمایشنامه‌های تاریخی دکتر عبدالحسین زرین کوب تاکید بسیاری بر کاربرد آموزشی این آثار دارد. نویسنده نشان می‌دهد که ادبیات نمایشی تاریخی می‌تواند در آموزش تاریخ نقشی فراتر از اجرای صحنه‌ای داشته باشد و اگر به درستی دنبال شود می‌تواند دانش‌آموز یا دانشجو را به شکلی هوشمندانه درگیر و علاقه‌مند به تاریخ کند.

با خرید کتاب نمایشنامه‌های تاریخی دکتر عبدالحسین زرین کوب اثر محمدرضا روزبهانی هم بخشی از میراث کمتر شناخته‌شده‌ی زرین‌کوب را در اختیار خواهید داشت و هم افقی برای توجه دوباره به نمایشنامه‌های تاریخی ایرانی پیش رویتان گشوده می‌شود. این کتاب توسط انتشارات افراز منتشر شده است.

کتاب نمایشنامه‌های تاریخی دکتر عبدالحسین زرین کوب برای شما مناسب است اگر

• می‌خواهید نسبت میان تاریخ، اسطوره و نمایشنامه‌ی ایرانی را دقیق‌تر دنبال کنید.
• به نمایشنامه‌های تاریخی ایرانی و ظرفیت آن‌ها برای بازخوانی گذشته علاقه‌مندید.
• دوست دارید نمونه‌هایی از بازآفرینی روایت‌های کهن در قالب نمایشواره را بخوانید.
• به خواندن نمایشنامه‌هایی علاقه دارید که بیش از اجرا، بر تامل تاریخی و ادبی تکیه دارند.
• مایل به خواندن و بررسی دقیق‌تر آثار نمایشی زرین کوب هستید.

در بخشی از کتاب نمایشنامه‌های تاریخی دکتر عبدالحسین زرین کوب: به همراه گفتارهایی در زمینه پیوند ادبیات نمایشی با تاریخ و آموزش تاریخ می‌خوانیم

قصه‌ای از سرزمین بابل که کاملاً هم بابلی نیست. شاید بتوان گفت نمایشنامه‌ای نه برای نمایش. نویسنده که این داستان را پرورده است از تمام انواع گونه‌گون بیان دلش خواست قصه را به‌صورت گفت و شنود بنویسد. اگر نمایشگری بخواهد و بتواند از آن چیزی برای نمایش عرضه کند حرف دیگری‌ست در حقیقت نویسنده در ‌این‌جا به قالب نمایشی توجه داشته است نه به آن‌چه مربوط به اجرای آن است. اصل قصه هم حکایت کهنه‌ایست با بعضی شاخ ‌و برگ‌ها که در روایات نیست داستان دو فرشته است که به زمین آمدند تا نشان دهند می‌توانند در برابر جاذبه‌ی گناه مقاومت کنند و چون نتوانستند، ساقط شدند و آلوده به‌ گناه بعد هم محکوم شدند که در یک چاه تاریک محبوس بمانند: شکنجه‌ی ابدی. گناه آن‌ها عشق ورزیدن و آدم کشتن بود. نام هاروت و ماروت در اساطیر ایرانی‌های باستانی ظاهراً به شکل خورتات (خرداد) و امرتات (مرداد) بود.

محل قصه هم طبق سنت‌ها بابل بود با معابد و خداها و پاتسی‌های آن. از مجموع این‌هاست که حکایت هاروت و ماروت به‌عنوان داستان یک گناه اجتناب‌ناپذیر که با این‌ همه، بادافراه خود را نیز همراه دارد در ادبیات فارسی پدید آمده است. گذشته از شاخ‌ و برگ‌های جزئى وجود یک «وزیر» در این دوره از تاریخ بابل عجیب به‌نظر می‌آید. اما این یک سایه بیش نیست و در اصل داستان هم تأثیری ندارد. وقتی وجود پاتسی و معبد اختراع شد، چه اهمیت دارد که یک وزیر هم پیش از پیدایش آیین وزارت در داستان راه پیدا کند؟ درباره‌ی منشأ داستان شاید در این مقدمه بحثی لازم نباشد. در قرآن (102٫2) که به داستان این فرشتگان ساقط شده اشارتی رفته است آن‌ها وسوسه‌گر و جادوآموز خوانده شده‌اند که بین مرد با زنش جدایی می‌اندازند. این البته یک جنبه‌ی اساسی خوی و خصلت آن‌هاست اما تمام خوی و خصلت آن‌ها همین تفرقه‌اندازی بین زن و شوهر نیست.