کتاب دانشنامه خواب: ساعت زیستی و چرخه خواب و ارتباط اختلالات خواب با سلامتی

اگر فکر می‌کنید خواب فقط خاموش‌کردن چراغ و بستن چشم‌هاست، این کتاب دیدتان را زیرورو می‌کند. کتاب دانشنامه خواب نوشته‌ی راسل فاستر نه‌فقط درباره خواب، بلکه درباره زمان درست زندگی‌کردن است. با خواندن این کتاب خواهید فهمید که همه‌چیز، از حافظه و احساسات تا ابتلا به بیماری‌های جسمی و روحی، به خواب و ساعت زیستی ما گره خورده است. این کتاب به شما می‌آموزد چطور بیدار زندگی کنید، نه فقط بیدار شوید.

درباره‌ی کتاب دانشنامه خواب

اگر تصور می‌کنید خواب فقط یک استراحت ساده است و اهمیت زیادی ندارد، شاید وقتش رسیده نگاه‌تان را تغییر دهید. کتاب دانشنامه خواب (Life Time) نوشته راسل فاستر (Russell Foster) نشان می‌دهد که خواب یکی از پیچیده‌ترین و حیاتی‌ترین فرآیندهای بدن انسان است. این کتاب با بیانی علمی و در عین حال قابل‌فهم نشان می‌دهد که هنگام خواب اتفاقات زیادی در بدن ما می‌افتد. بیشتر خاطراتمان در این زمان تثبیت می‌شوند، مسائل را حل می‌کنیم و حتی احساسات‌مان را پردازش می‌کنیم. به‌علاوه در این زمان مواد سمی خطرناکی که در طول بیداری در بدن جمع شده‌اند هم از بین می‌روند. البته فواید خواب تمام نمی‌شود و باید بدانید مسیرهای سوخت‌وسازی هم در هنگام خواب ترمیم می‌شوند و ذخایر انرژی دوباره به تعادل می‌رسند. حال تصور کنید اگر خواب کافی نداشته باشید، عملکرد مغز، وضعیت روانی و سلامت جسمی‌تان چطور می‌شود؟!

کتاب دانشنامه خواب نوشته‌ی راسل فاستر، به زبان ساده، درباره ساعت زیستی بدن ماست؛ یعنی همان ریتم درونی که بدون آن حتی نمی‌توانیم درست بخوابیم، غذا بخوریم، فکر کنیم یا سالم زندگی کنیم. نویسنده، پروفسور راسل فاستر، یکی از متخصصان برجستۀ علم خواب و ساعت زیستی است. او در این کتاب توضیح می‌دهد که بدن ما یک برنامه‌ریزی دقیق 24 ساعته دارد و اگر زندگی‌مان با این برنامه هماهنگ نباشد، نه‌تنها خواب‌مان مختل می‌شود، بلکه سلامت جسمی و روانی‌مان هم به خطر می‌افتد.

موضوع اصلی کتاب این است که «چه وقت» کاری را انجام می‌دهیم. خوابیدن، بیدار شدن، غذا خوردن، ورزش، حتی مصرف دارو روی بدن و مغزمان تأثیر می‌گذارد. او به این پرسش‌ها پاسخ می‌دهد که چرا بدن ما در زمان‌های خاصی بهتر عمل می‌کند؟ نور و تاریکی چطور بر خواب و انرژی‌مان اثر می‌گذارند؟ در طول خواب چه اتفاقاتی در مغز و بدن می‌افتد؟ چرا کم‌خوابی فقط خستگی نمی‌آورد، بلکه باعث بیماری‌هایی جدی مانند چاقی، دیابت و افسردگی می‌شود؟ و در نهایت چرا نیازهای خواب در کودکان، بزرگسالان، سالمندان، زنان و مردان متفاوت است؟

این کتاب نه‌تنها پر از اطلاعات علمی تازه و جالب است، بلکه به شکل بسیار کاربردی هم نوشته شده است. اگر زیاد بی‌خوابی می‌کشید، یا همیشه احساس خستگی دارید، یا حتی دنبال راهی برای بهتر فکر کردن، بهتر خوابیدن یا بهتر غذا خوردن هستید، این کتاب می‌تواند به شما کمک کند. در واقع، کتاب دانشنامه خواب راهی است برای اینکه یاد بگیرید چطور با بدن خودتان همکاری کنید، نه اینکه مدام بر خلافش عمل کنید.

بیراه نیست اگر ادعا کنیم که کتاب دانشنامه خواب مانند یک نقشه راه است برای داشتن زندگی‌ای سالم‌تر، شادتر و باکیفیت‌تر؛ آن‌ هم نه با دارو یا فرمول‌های پیچیده، بلکه با تنظیم ساده‌تر زمان‌هایی که زندگی‌مان را می‌سازند. این کتاب را انتشارات سبزان با ترجمه‌ی معصومه میرزایی و امیر فروغی اصل منتشر کرده است.

نکوداشت‌های کتاب دانشنامه خواب

• کتاب دانشنامه خواب راهنمایی بی‌نظیر برای برخی از جذاب‌ترین پرسش‌های مربوط به وجود انسان. (بیل برایسون، نویسندۀ کتاب بدن: راهنمایی برای ساکنان آن)
• مانیفستی جامع برای زندگی هماهنگ با ساعت زیستی بدن، نوشته کسی که تمام زندگی حرفه‌ای‌اش را صرف مطالعۀ این ریتم‌ها کرده است. (فایننشال تایمز)
• چه کسی فکرش را می‌کرد که همه چیز، بله همه چیزِ مربوط به سلامتی ما تحت‌تأثیر ریتم‌های شبانه‌روزی و خواب است: از سلامت جسم و روان، عملکرد سیستم ایمنی، بیماری‌ها، باروری، روابط، انرژی، احساسات، خلق‌وخو، زندگی کاری و خانوادگی گرفته تا شادی؟ این کتاب به شما می‌گوید چه کارهایی باید بکنید تا در هماهنگی با ریتم طبیعی بدن‌تان زندگی کنید و چطور این کار را انجام دهید. ترکیبی بی‌نقص از طنز، علم و نبوغ محض، دیگر چه می‌خواهید؟ خواندنش بسیار ضروری و مهم است. (روبی وکس)
• چه کسی می‌دانست ساعت زیستی بدن‌مان تا این اندازه بر سلامت، شادی و طول عمرمان اثر دارد؟ راسل فاستر، عصب‌دان سرشناس، چهار دهه را صرف تاباندن نور بر دنیای ناشناختۀ ریتم‌های زیستی انسان کرده است. این کتاب، چکیده‌ای شفاف از یافته‌های اوست. من چیزهای زیادی یاد گرفتم. (جیمز نستور، نویسنده کتاب نفس)
• تقریباً همه ما می‌توانیم از این راهنمای شگفت‌انگیز نوشته یکی از برجسته‌ترین متخصصان علوم اعصاب شبانه‌روزی استفاده کنیم. (انتخاب سردبیر مجلۀ The Bookseller)

کتاب دانشنامه خواب برای شما مناسب است اگر

• از خستگی مداوم رنج می‌برید.
• می‌خواهید بهتر بخوابید و بهتر زندگی کنید.
• دوست دارید تأثیر زمان‌بندی درست خواب، غذا و فعالیت را در زندگی‌تان ببینید.
• دنبال راهی ساده و علمی برای هماهنگی با ریتم طبیعی بدنتان هستید.

در بخشی از کتاب دانشنامه خواب: ساعت زیستی و چرخه خواب و ارتباط اختلالات خواب با سلامتی می‌خوانیم

نتیجۀ این فرایند پیچیده یک چرخۀ 24 ساعته از تولید و تجزیۀ پروتئین است و این، به طور خلاصه، همان ساعت مولکولی است... البته با کمی ساده‌سازی! در واقع، سرعت هریک از این مراحل از فعال شدن ژن‌های ساعت گرفته تا تولید پروتئین، تشکیل مجموعۀ پروتئینی، ورود این مجموعه به هسته، مهار ژن‌های ساعت، تجزیۀ مجموعۀ پروتئینی و سپس فعال شدن مجدد ژن‌های ساعت همه با هم ترکیب می‌شوند تا یک ریتم 24ساعته را ایجاد کنند. جالب است بدانید تغییرات ژنتیکی (جهش‌ها) در هریک از این مراحل ممکن است ساعت را سریع‌تر، کندتر یا حتی کاملاً خراب کنند. برای مثال، همین نوع جهش در «همستر جهش‌یافتۀ تاو» باعث شد تا دورۀ ریتم آن به‌جای 24 ساعت، 20 ساعت شود.

نکتۀ شگفت‌انگیز این است که ساعت مولکولی همۀ جانوران، از جمله من و شما، به روشی بسیار مشابه ساخته شده است. این موضوع زمانی حیرت‌آورتر می‌شود که بدانیم ما و دروزوفیلا بیش از 570 میلیون سال پیش یک جد مشترک داشته‌ایم؛ زمانی که روز زمین فقط 22 تا 23 ساعت طول می‌کشید. این یافته نشان می‌دهد ساعت‌های زیستی ما مجبور شده‌اند در طول صدها میلیون سال تکامل، چند ساعت کندتر شوند تا با طولانی‌تر شدن روز زمین هماهنگ شوند.

ریتم 24ساعتۀ تولید و تجزیۀ پروتئین‌های ساعت بدن مانند یک سیگنال عمل می‌کند تا ژن‌های بی‌شماری را روشن و خاموش کند. این کار باعث می‌شود پروتئین‌های مربوط به این ژن‌ها در طول شبانه‌روز تولید شوند و در نتیجه، عملکرد بدن و رفتار ما را تنظیم کنند (شکل 1).

درک فعلی ما از «سازوکار مولکولی ساعت بدن» کامل‌ترین نمونه در تمام زمینه‌های زیست‌شناسی است که نشان می‌دهد چگونه ژن‌ها در نهایت به رفتار منجر می‌شوند. به همین دلیل، دانشمندانی که اولین‌بار این چرخۀ شبانه‌روزی را در مگس میوه کشف کردند، جایزۀ نوبل دریافت کردند.