بله
فئودور داستایوفسکی در کتاب نیه توچکا، یکی از آثار اولیه و ناتمام خود، زندگی دختری را روایت می‌کند که در میان فقر، فقدان و روابط پیچیده‌ی انسانی، قدم‌به‌قدم با جهان بزرگسالان آشنا می‌شود. نویسنده قصد داشت داستان زندگی او را در شش بخش بنویسد، اما تنها سه بخش را به پایان رساند؛ چرا که دستگیری و تبعیدش در سال 1849 فرصت ادامه‌ی نگارش رمان را از او گرفت. با این حال، این اثر ناتمام دریچه‌ای به جهان روانشناختی و اجتماعی داستایوفسکی باز می‌کند.
درباره‌ی کتاب نیه توچکا
نیه توچکا نیزوانوا دختری است که کودکی‌اش در سایه‌ی فقر و آشفتگی‌های خانوادگی می‌گذرد. او با مادر و ناپدری‌اش، یفیموف، نوازنده‌ای بااستعداد اما خودفریب، زندگی می‌کند؛ مردی که رویای شهرت و بزرگی، او را از واقعیت زندگی دور کرده است. با فروپاشی خانواده و از دست رفتن مادر، نیه توچکا ناچار می‌شود خیلی زود با تلخی فقدان و تنهایی روبه‌رو شود.
سرنوشت او را به خانه‌ای اشرافی می‌کشاند؛ جایی که آشنایی با کاتیا، دختر خانواده، فصل تازه‌ای در زندگی پیش رویش می‌گذارد. میان این دو رابطه‌ای پرشور شکل می‌گیرد که دنیای عاطفی نیه توچکا را دگرگون می‌کند، اما این نزدیکی دوام چندانی ندارد و جدایی، بار دیگر او را با تجربه‌ی فقدان روبه‌رو می‌کند.
در بخش پایانی روایت، نیه توچکا در خانه‌ی الکساندرین میخائیلوونا زندگی می‌کند و با کشف نامه‌ای قدیمی، به رازی از گذشته‌ی او پی می‌برد؛ رازی که پرده از رابطه‌ای زناشویی و زخمی پنهان برمی‌دارد. خلاصه‌ی کتاب نیه توچکا، روایت عبور دختری از تجربه‌های تلخ کودکی به سوی شناخت پیچیدگی‌های جهان آدم بزرگ‌هاست؛ روایتی که با وجود ناتمام ماندن، خواننده را با پرسش‌هایی درباره‌ی عشق، فقدان و سرنوشت انسان تنها می‌گذارد.
نیه توچکا؛ روایت بلوغ و تنهایی
یکی از مهم‌ترین درون‌مایه‌های رمان، نیاز انسان به محبت و امنیت عاطفی است. نیه توچکا در کودکی، با وجود رفتارهای آسیب‌زننده‌ی یفیموف، به او دلبستگی دارد؛ گویی نمی‌تواند میان علاقه‌اش به ناپدری و رنجی که از او می‌بیند، مرزی روشن بکشد. این تناقض، تصویری تاثیرگذار از روان کودکی نشان می‌دهد که برای دوست داشته شدن، حتی به کسی پناه می‌برد که بخشی از رنج‌هایش را رقم زده است.
رابطه‌ی او با کاتیا نیز از جنبه‌های برجسته‌ی عاطفی داستان داستایوفسکی است. این دوستی فقط پناهگاهی در برابر تنهایی نیست؛ تجربه‌ای است که نیه توچکا را با پیچیدگی احساسات انسانی از دلبستگی و صمیمیت تا حسادت و ترس از دست دادن آشنا می‌کند. در نقد کتاب نیه توچکا، توجه به همین پیوند میان تجربه‌های کودکی و شکل‌گیری شخصیت اهمیت دارد: نیه توچکا در مواجهه با آدم‌های اطرافش، کم کم متوجه می‌شود که جهان انسان‌ها و عواطفشان بسیار پیچیده‌تر از آن چیزی است که در کودکی تصور می‌کرد.
کشمکش‌های درونی انسان در آثار داستایوفسکی
فئودور داستایوفسکی از مهم‌ترین نویسندگان ادبیات روسیه در قرن نوزدهم است؛ نویسنده‌ای که در آثارش به سراغ تاریک‌ترین و پیچیده‌ترین گوشه‌های روان انسان می‌رود. شخصیت‌های او اغلب درگیر تناقض‌های درونی، کشمکش‌های اخلاقی، احساس گناه و میل به رهایی‌اند. نیه توچکا از آثار آغازین اوست، اما می‌توان برخی از دغدغه‌هایی را که بعدها در رمان‌های بزرگش پرورش یافتند، در همین اثر نیز مشاهده کرد.
شخصیت یفیموف در این میان اهمیت ویژه‌ای دارد. او صرفا مردی بدرفتار یا ناپدری‌ای ستمگر نیست؛ هنرمندی است که استعدادش را زیر بار خودبزرگ‌بینی و توهم نبوغ تباه می‌کند. داستایوفسکی از خلال زندگی او به فاصله‌ی میان استعداد و توانایی شکوفا کردن آن، و نیز به رابطه‌ی پیچیده‌ی هنر، شهرت و غرور می‌پردازد.
این توجه به فقر و آسیب‌های اجتماعی را می‌توان در کنار دغدغه‌های رمان بیچارگان قرار داد؛ همان‌طور که مسئله‌ی بلوغ و شکل‌گیری هویت در نیه توچکا، یادآور برخی از پرسش‌هایی است که داستایوفسکی بعدها در کتاب جوان خام دنبال کرد. از این نظر، خواندن این اثر برای علاقه‌مندان به کتاب‌های داستایوفسکی فرصتی است تا با شکل‌گیری جهان فکری و ادبی او آشنا شوند.
نیه توچکا؛ داستانی درباره‌ی عشق و تعلق
کتاب نیه توچکا فقط داستان دختری یتیم و سرگذشت دشوار او نیست؛ روایتی درباره‌ی تاثیر روابط انسانی بر شکل‌گیری شخصیت، نیاز به دوست داشته شدن و جست‌وجوی جایگاهی امن در جهان است. ترکیب مضامین روانشناختی، اجتماعی و عاطفی، در کنار شخصیت‌پردازی‌هایی مانند یفیموف و رابطه‌ی پرشور نیه توچکا و کاتیا، به رمان عمقی فراتر از یک داستان ساده درباره‌ی زندگی می‌بخشد. البته باید به یاد داشت که این اثر ناتمام است و سرنوشت شخصیت‌ها و ادامه‌ی مسیر زندگی نیه توچکا هرگز روایت نمی‌شود.
با خرید کتاب نیه توچکا از نشر علمی و فرهنگی، فرصتی خواهید داشت تا یکی از آثار کمتر شناخته‌شده‌ی داستایوفسکی را بخوانید و ردپای دغدغه‌هایی را دنبال کنید که بعدها در شاهکارهای او به اوج رسیدند. این کتاب با ترجمه‌ی محمد قاضی انتخابی خواندنی برای علاقه‌مندان به ادبیات کلاسیک روسیه و رمان‌های روانشناختی است.
اقتباس‌های فرهنگی از کتاب نیه توچکا
- رمان نیه توچکا در سال 2019 دستمایه‌ی اقتباسی نمایشی در تئاتر شهر سن‌پترزبورگ شد. این نمایش به کارگردانی یولیا بلیاوا، نخستین بار در اول مارس 2019 روی صحنه رفت و سه بخش اصلی داستان را بازسازی کرد. این اجرا در دو بخش بهترین بازیگر زن و بهترین بازیگر مرد نامزد جایزه‌ی گلدن سوفیت شد.
- اقتباس نمایشی دیگری با عنوان زندگی یک هنرمند نیز در سال 2016 اجرا شد. این اثر را و. سمیونوفسکی نوشت و میخائیل اسمولیانیتسکی کارگردانی کرد. نمایش که نخستین بار در 9 ژوئن 2016 روی صحنه رفت، در دو پرده از پیرنگ رمان نیه توچکا بهره گرفت و بر زندگی هنرمند و رابطه‌ی پیچیده‌ی استعداد، شهرت و خودفریبی تمرکز داشت.
کتاب نیه توچکا برای شما مناسب است اگر
- به آثار کلاسیک ادبیات روسیه و رمان‌های روانشناختی داستایوفسکی علاقه دارید.
- داستان‌هایی درباره‌ی تنهایی، فقدان و نیاز انسان به محبت را دوست دارید.
- به روایت‌هایی درباره‌ی تاثیر روابط خانوادگی و عاطفی بر شکل‌گیری شخصیت علاقه‌مندید.
- دوست دارید آثار اولیه‌ی داستایفسکی و ریشه‌های دغدغه‌های ادبی او را بشناسید.
در بخشی از کتاب نیه توچکا می‌خوانیم
از اینکه اول بار کاتیا با من حرف زد، من مثل آلبالو سرخ شدم و خواستم خود خم شوم و بند کفشم را ببندم، ولی او با ناشکیبایی تمام و با لبی پرخنده گفت: «بگذار من درست کنم!»
آن‌گاه خم شد و به زور پای مرا نگاه داشت و روی زانوی خود گرفت و بند کفشم را بست. من که دستخوش ترس مطبوعی شده بودم، نفس می‌زدم و قادر به خودداری نبودم. کاتیا، وقتی بند کفشم را بست، بلند شد و به سرتاپای من نگریست. سپس با نوک انگشتان خود تن مرا لمس کرد و باز گفت: «گَل و گردنت را هم خوب نپوشانده‌ای. الان من درست می‌کنم».
من اعتراضی نکردم. کاتیا چارقد مرا از سرم باز کرد و آن طور که دلش می‌خواست پیچید و باز به دور سروگردن من بست، سپس با لبخندی که معنای آن را می‌فهمیدم و درحالی‌که چشمان سیاه و نمناک خود را به من دوخته بود، گفت: «والا ممکن است آدم سرما بخورد».
من سخت منقلب بودم. از آنچه بر سرم می‌آمد و از آنچه در قلب کاتیا می‌گذشت هیچ‌چیز نمی‌فهمیدم. خوشبختانه، گردش ما کوتاه بود وگرنه تاب نمی‌آوردم و در کوچه به گردنش می‌آویختم و می‌بوسیدمش. با این وصف، در حین بالا رفتن از پلکان، توانستم مخفیانه بوسه‌ای به شانه‌اش بزنم. کاتیا متوجه شد و یکه خورد، ولی چیزی نگفت. شب‌هنگام، کاتیا را سخت آرایش کردند و به طبقۀ پایین بردند. شاهزاده‌خانم مهمان داشت. در تمام مدتِ این مهمانی خانه زیرورو شد.
کاتیا دچار یک حملۀ عصبی شد. شاهزاده‌خانم مضطرب گردید و پزشک خواست، و پزشک از دیدن بیمار سخت هراسان شد. طبیعی است که او ناراحتی کاتیا را به پای عوارض سن‌وسال گذاشت، ولی من می‌دانستم بروز این حال علت دیگری دارد. مع‌هذا، فردای آن روز کاتیا به حال نخستین بازگشت و باز گونه‌هایش گل انداخت و آن خلق‌وخوی خوش را پیدا کرد و شاداب و سالم به شور و نشاط و هوس‌بازی پیشین بازآمد.
