بله
کتاب زوربای یونانی نوشته‌ی نیکوس کازانتزاکیس با ترجمه‌ی محمد قاضی، داستان برخورد مردی اهل اندیشه با انسانی است که زندگی را نه در کتاب‌ها، بلکه در رقص، عشق و آزادی جست‌وجو می‌کند. این رمان مشهور کازانتزاکیس، روایت دوستی و تضاد میان راوی روشنفکر و الکسیس زورباست؛ دو مرد که در سفری به کرت، مرز میان فلسفه و زندگی را کم‌کم محو می‌کنند. این داستان کلاسیک فلسفی، دعوتی است به تماشای زندگی از چشم مردی که حتی در دل شکست می‌رقصد.
درباره‌ی کتاب زوربای یونانی
این کتاب کلاسیک از مهم‌ترین آثار نیکوس کازانتزاکیس و یکی از شناخته‌شده‌ترین رمان‌های ادبیات یونان در قرن بیستم است. داستان با راوی‌ای جوان و تحصیل‌کرده آغاز می‌شود که تصمیم گرفته برای مدتی از جهان کتاب‌ها فاصله بگیرد و راهی کرت شود تا یک معدن زغال‌سنگ را دوباره به کار بیندازد. درست پیش از سفر او با مردی سالخورده، پرشور و عجیب آشنا می‌شود: الکسیس زوربا؛ مردی که خیلی زود قرار است تعریف او از زندگی را زیر و رو کند.
در خلاصه‌ی کتاب زوربای یونانی شاید بتوان گفت همه چیز از سفر به کرت شروع می‌شود، اما آنچه نیکوس کازانتزاکیس روایت می‌کند بسیار فراتر از ماجرای یک معدن و زندگی دو مرد است. راوی و زوربا در اقامتگاه مادام هورتنس ساکن می‌شوند و در میان کار، گفت‌وگو، عشق، موسیقی و حوادث تلخ و شیرین به تماشای جامعه‌ای می‌نشینند که هم زیبایی‌های خود را دارد و هم خشونت، رنج و تعصب را.
داستان این کتاب در ظاهر ماجرای دوستی دو انسان کاملا متفاوت است؛ یکی با کتاب‌ها، فلسفه‌ها و کشمکش‌های ذهنی زندگی می‌کند و دیگری با تمام وجودش به جهان چنگ می‌زند. نیکوس کازانتزاکیس در این رمان یک پرسش ساده را مطرح می‌کند: آیا دانستن درباره‌ی زندگی با زندگی کردن یکی است؟ زوربا خودش پاسخ این سوال است. خنده‌اش، خشمش، عشقش، موسیقی‌اش و حتی شکست‌هایش، همه شکل‌هایی از زیستن‌اند.
الکسیس زوربا و دیگر شخصیت‌های کتاب زوربای یونانی
در مرکز شخصیت‌های کتاب زوربای یونانی، الکسیس زوربا قرار دارد. مردی حدودا شصت ساله، پرانرژی، باتجربه، و عاشق موسیقی و زندگی. او سال‌ها کار کرده، سفر رفته، جنگیده، عاشق شده و خطا کرده است. زوربا شخصیتی بی‌نقص نیست؛ گذشته‌ای خشن و پرآشوب دارد و گاهی رفتارش با معیارهای اخلاقی معمول سازگار نیست، اما همین تناقض‌ها او را از یک قهرمان کلیشه‌ای دور می‌کند. او انسانی خاکی و پیچیده است که زندگی را با تمام شیرینی و تلخی‌اش می‌پذیرد.
راوی که زوربا او را ارباب صدا می‌زند، مردی جوان و کتاب‌خوان است که به دنبال فاصله گرفتن از انزوایش به کرت آمده است. مادام هورتنس، زن فرانسوی سالخورده‌ای که زمانی زندگی پرماجرایی داشته و اکنون در کرت اقامتگاهی را اداره می‌کند، یکی دیگر از شخصیت‌های مهم داستان است؛ زنی که گذشته‌ی پرزرق و برقش در تضاد با تنهایی و نیاز امروزش به عشق قرار دارد. بیوه‌ی جوان روستا و پاولی جوان نیز در مسیر داستان نقش مهمی دارند و سرنوشت بیوه، وجه تاریک و خشونت‌بار روستای کرت را آشکار می‌کند.
زوربا و راوی؛ تقابل اندیشه و تجربه
در این رمان، راوی و زوربا بیش از آنکه دو شخصیت باشند، دو شیوه‌ی متفاوت برای مواجهه با دنیا هستند. راوی مردی اندیشمند، محتاط و درون‌گراست که می‌کوشد تجربه‌های انسانی را بفهمد، تحلیل کند و برایشان معنایی پیدا کند. او گاهی چنان در جهان ذهنی خود فرو می‌رود که زندگی واقعی را از پشت شیشه‌ای نازک تماشا می‌کند. زوربا درست در نقطه‌ی مقابل او ایستاده است: مردی اهل عمل که پیش از آنکه درباره‌ی زندگی فکر کند، آن را امتحان می‌کند.
زوربا در این کتاب از آن آدم‌هایی نیست که برای هر اتفاق توضیحی فلسفی داشته باشند، او خودش فلسفه‌ای زنده و سرکش است. وقتی خوشحال است می‌خندد، وقتی غمگین است می‌رقصد و وقتی چیزی را نمی‌داند، از اعتراف به ندانستن ابایی ندارد. در مقابل، راوی مدام میان میل به تجربه و ترس از تجربه کردن گرفتار است. همین تضاد هم از مهم‌ترین نیروهای پیش‌برنده‌ی رمان است. زوربا می‌خواهد راوی را از ذهنش بیرون بکشد و راوی می‌خواهد جهان زوربا را درک کند؛ در این رفت‌وبرگشت، هر دو چیزی از دیگری یاد می‌گیرند.
فلسفه‌ی زندگی در کتاب زوربای یونانی
یکی از اصلی‌ترین مضامین کتاب نیکوس کازانتزاکیس، تقابل عقل و غریزه، اندیشه و عمل، و انزوا و مشارکت در زندگی است. نیکوس کازانتزاکیس نمی‌کوشد یک پاسخ ساده برای این دوگانگی‌ها ارائه کند؛ در عوض از رابطه‌ی راوی و زوربا استفاده می‌کند تا نشان دهد انسان به هر دو وجه نیاز دارد. راوی بدون زوربا در اندیشه‌هایش گرفتار می‌ماند و زوربا بدون نگاه راوی فرصت نمی‌کند تجربه‌هایش را از زاویه‌ای دیگر ببیند.
در این رمان فلسفی، آزادی نیز مفهومی محوری است؛ اما آزادی زوربا به معنی بی‌قیدی یا خوش‌گذرانی نیست. او انسانی است که می‌خواهد خودش انتخاب کند، تجربه کند و مسئولیت زیستن را بپذیرد. عشق، مرگ، رنج، تنهایی، ایمان، خدا و معنای زندگی بارها در گفت‌وگوها و جملات کتاب زوربای یونانی به یکدیگر گره می‌خورند و ما را از یک ماجرای روزمره به پرسشی درباره‌ی معنای بودن می‌رسانند.
سبک داستان‌گویی و نثر نیکوس کازانتزاکیس
نیکوس کازانتزاکیس در کتاب زوربای یونانی داستان‌گویی را با گفت‌وگوهای فلسفی، توصیف طبیعت و تصویر زندگی مردم کرت در هم می‌آمیزد. کرت در این رمان صرفا پس‌زمینه‌ی اتفاقات نیست؛ جزیره با دریا، کوه‌ها، معدن، موسیقی، غذا، سنت‌ها و آدم‌هایش به بخشی زنده از روایت تبدیل می‌شود. در کنار این فضای قابل لمس، گفت‌وگوهای طولانی راوی و زوربا مدام داستان را به قلمرو فلسفه می‌برند و پرسش‌هایی درباره‌ی زندگی، آزادی و مرگ پیش می‌کشند.
یکی از جذابیت‌های این رمان کلاسیک همین ترکیب عجیب است: رمان هم می‌تواند در یک لحظه شما را به منظره‌ای از کرت ببرد و لحظه‌ای بعد با پرسشی فلسفی روبه‌رویتان می‌کند. نثر نیکوس کازانتزاکیس سرشار از تصویر، حرکت و حس است و شخصیت زوربا به آن ضرب‌آهنگی انسانی می‌دهد. اگر در میان کتاب‌های نیکوس کازانتزاکیس به دنبال اثری هستید که هم داستانی پرکشش داشته باشد و هم شما به فکر فرو ببرد، این رمان انتخابی درست است.
بهترین ترجمه‌ی زوربای یونانی؛ تجربه‌ای متفاوت از رمان کازانتزاکیس
یکی از دلایل ماندگاری این رمان در میان خوانندگان فارسی زبان، ترجمه‌ی روان و خوش‌خوان محمد قاضی است. در زوربای یونانی ترجمه‌ی محمد قاضی، زبان پرتحرک و طنزآمیز نیکوس کازانتزاکیس تا حد زیادی زنده و ملموس باقی مانده و گفت‌وگوهای زوربا نیز حال‌وهوای طبیعی و صمیمی خود را حفظ کرده‌اند. به همین دلیل، بسیاری از خوانندگان این اثر را در میان گزینه‌های بهترین ترجمه‌ی زوربای یونانی می‌شناسند؛ ترجمه‌ای که در کنار روایت و مضامین فلسفی، لذت خواندن خود رمان را هم پررنگ نگه می‌دارد.
این نسخه از انتشارات خوارزمی برای خوانندگانی که می‌خواهند این رمان شناخته‌شده را با ترجمه‌ی محمد قاضی بخوانند، گزینه‌ای قابل توجه است. با خرید کتاب زوربای یونانی اثر نیکوس کازانتزاکیس می‌توانید همراه راوی پا به کرت بگذارید، با زوربا هم‌صحبت شوید، به موسیقی‌اش گوش کنید و ببینید آیا زندگی چیزی برای فهمیدن است یا چیزی برای زیستن تا آخرین لحظه‌ی آن.
جوایز و افتخارات کتاب زوربای یونانی
- برنده‌ی جایزه‌ی بهترین کتاب خارجی فرانسه در سال 1954
- جزو فهرست 100 اثر برتر ادبیات جهان به انتخاب انجمن کتاب نروژ
- جزو فهرست 1000 کتابی که همه باید بخوانند گاردین
اقتباس‌های سینمایی و فرهنگی کتاب زوربای یونانی
- فیلم زوربای یونانی در سال 1964 به کارگردانی مایکل کاکویانیس، اقتباسی از رمان نیکوس کازانتزاکیس است. آنتونی کوئین در نقش زوربا و آلن بیتس در این فیلم ایفای نقش کرده‌اند و فیلم توانسته است سه جایزه‌ی اسکار را از آن خود کند. صحنه‌ی رقص زوربا با بازی آنتونی کوئین نیز به یکی از ماندگارترین صحنه‌های فیلم تبدیل شده است.
- کتاب زوربای یونانی در سال‌های 1987 و 1988 به باله‌ای با عنوان Zorba il Greco تبدیل شد که با موسیقی میکیس تئودوراکیس در آمفی‌تئاتر ورونا به روی صحنه رفت.
- رمان زوربای یونانی در سال 1993 در قالب یک نمایش رادیویی دو قسمتی از شبکه‌ی بی‌بی‌سی اجرا شد. رابرت استیفنز در نقش زوربا و مایکل مالونی در این نمایش به ایفای نقش پرداختند.
- و ...
کتاب زوربای یونانی برای شما مناسب است اگر
- به رمان‌های فلسفی و داستان‌هایی درباره‌ی معنای زندگی، آزادی و مرگ علاقه دارید.
- به دنبال یکی از آثار شاخص در میان کتاب‌های نیکوس کازانتزاکیس هستید.
- دوست دارید داستانی بخوانید که هم روایت جذاب داشته باشد و هم شما را به فکر درباره‌ی شیوه‌ی زیستن وادارد.
- از شخصیت‌های غیرکلیشه‌ای، سرکش و پرشور مثل زوربا لذت می‌برید.
در بخشی از کتاب زوربای یونانی می‌خوانیم
آن شب زوربا هیچ نخورد و ننوشید. می‌گفت: «بغض گلویم را گرفته‌است و هیچ چیز از آن پایین نمی‌رود.» گوشش را با آب سرد شست، یک تکه پنبه در عرق خیس کرد و با آن زخم را بست. بر تشک خود نشسته، سر بین دستهای خود گرفته و به‌فکر فرورفته‌بود.
من روی زمین دراز کشیده، آرنج به‌دیوار تکیه داده‌بودم و حس می‌کردم که اشکهای گرم آهسته بر گونه‌هایم جاری است. مغزم کار نمی‌کرد و به‌چیزی نمی‌اندیشیدم. گویی دستخوش اندوه عمیق و کودکانه‌ای شده‌بودم. گریه می‌کردم.
ناگهان زوربا سر بلند کرد و مثل ترقه ترکید. شروع به‌دادزدن کرد و به‌صدای بلند حدیث نفس درونی خود را بر زبان آورد:
_ من به‌تو می‌گویم، ارباب، که هر چه در این دنیا روی‌می‌دهد ظالمانه است! ظالمانه است! ظالمانه! و منِ کرم خاکی، منِ حلزون، زوربانام، آن را تأیید نمی‌کنم! چرا باید جوانها بمیرند و این پیرهای قراضه بمانند؟ چرا بچه‌های کوچک می‌میرند؟ من پسربچه‌ای داشتم _دیمیتری کوچولوی من _که او را در سه‌سالگی از دست دادم، و هرگز _می‌شنوی؟ _هرگز این ظلم را بر خدا نمی‌بخشایم. در روز مرگم اگر این خدا روی ظاهرشدن در جلو مرا داشته‌باشد و اگر براستی خدا باشد باید از خجالت آب شود. بله، او از روی من، منِ حلزونِ زوربانام، خجالت خواهدکشید.
مثل اینکه درد داشته‌باشد چهره‌اش درهم رفت. دوباره خون از زخمش جاری شد. لبهایش را گاز گرفت که جیغ نزند.
