کتاب مارکوزه اثر السدیر مک‌اینتایر با ترجمه حمید عنایت از نشر خوارزمی

نه شرقی، نه غربی؛ این زیربنای اندیشه‌ی هربرت مارکوزه است. کتاب مارکوزه اثر السدیر مک اینتایر ما را با دیدگاه‌های مارکوزه، که از شاخص‌ترین فیلسوفان مکتب فرانکفورت است، آشنا می‌کند. این فیلسوف آلمانی، شوروی را کشوری دیکتاتوری و غرب را مملو از سرکوب اندیشه و ظلم‌های سیستماتیک می‌داند. السدیر مک‌اینتایر ایده‌ها و مواضع سیاسی مارکوزه را به چالش کشیده و نقاط منفی و مثبت اندیشه‌ی این فیلسوف را برای شما بازگو می‌کند.

درباره‌ی کتاب مارکوزه

کتاب مارکوزه (Herbert Marcuse) اثر السدیر مک‌اینتایر (Alasdair MacIntyre)، با توضیح و تشریح ایده‌های هربرت مارکوزه، شما را با اندیشه‌ی حاکم بر فضای کلی مکتب فرانکفورت آشنا می‌کند. بسیاری از افراد هنگامی که از واژه‌ی «چپ» استفاده می‌کنند و فردی را چپ‌گرا می‌دانند، دقیقاً نمی‌دانند چپ چیست و با ایده‌های مارکس، انگلس یا سایر اندیشمندان چپ، هیچ آشنایی ندارند.

در کنار این معضل، مشکل دیگری که وجود دارد، تشخیص تفاوت‌های شاخه‌های گوناگون چپ است؛ مارکسیست، لنینیست، سوسیال‌دموکرات، آنارشیست، چپ پست‌مدرن، چپ نو و... انواع گوناگونی از باورمندی به جریان چپ هستند که از زمین تا آسمان با همدیگر تفاوت دارند. یکی از مهم‌ترین و تاثیرگذارترین این شاخه‌ها، مکتب فرانکفورت است و هربرت مارکوزه هم از چهره‌های شاخص این مکتب محسوب می‌شود.

او در آلمان به دنیا آمد و تا سال 1933 در آنجا زندگی می‌کرد، سپس به آمریکا رفت و تابعیت آنجا را گرفت، اما همچنان متعلق به کشوری بود که نیمی از آن زیر لوای شوروی و نیم دیگر تحت فرمان آمریکا بود. هربرت مارکوزه نیز به هیچ‌کدام از این دو کشور و ایدئولوژی حاکم بر آن‌ها باور نداشت. در شوروی و طبق نظر کمونیست‌ها، مارکوزه یک آنارشیست و هرج‌ومرج‌طلب است و طبق نظر لیبرال‌ها، او یاغی، شورشی و عنصر نامطلوب محسوب می‌شود؛ اما مارکوزه فیلسوفی نبود که بتوان او را در یک جبهه‌ی ایدئولوژیکی قرار داد.

السدیر مک اینتایر در کتاب مارکوزه حمید عنایت به ما نشان می‌دهد که نظرات و ایده‌های این فلیسوف چگونه توانست با نقد حزب‌گرایی در شوروی، جریان چپ را اعتلا ببخشد و اجازه ندهد تا راست‌گرایان برای بار دوم در آلمان به ورطه‌ی فاشیسم کشیده شوند.

هربرت مارکوزه؛ چپ آنارشیست یا مارکسیست اصیل

هربرت مارکوزه خود را مارکسیست می‌دانست اما اغلب اندیشمندان چپ‌گرا، او را هگلی می‌دانند. ریشه‌ی این اختلاف بر سر انقلابی بودن یا محافظه‌کار بودن است. هگل، فیلسوف آلمانی قرن نوزدهم، فردی است که مارکس و انگلس بسیار تحت‌تأثیر او بودند، هرچند آن دو بعدا علیه نظرات او قیام کردند. هگل، مسیحی و فیلسوف رسمی پادشاهی پروس بود، اما مارکس، دین را افیون توده‌ها می‌دانست و انقلاب کردن علیه طبقات بالای اجتماع که از دست‌رنج کارگران بهره می‌برند را، تنها راه نجات بشر می‌دانست.

سوال مهمی که السدیر مک اینتایر آن را مطرح می‌کند این است که مارکوزه واقعاً تا چه اندازه مارکسیست است؟ این بحث یکی از موضوعاتی است که السدیر مک‌اینتایر در کتاب مارکوزه انتشارات خوارزمی، به آن می‌پردازد و هربرت مارکوزه را نه یک مارکسیست، بلکه از باورمندان به جریان «هگلی جوان» می‌داند.

السدیر مک اینتایر در کتاب مارکوزه، معتقد است که این فیلسوف تنها از دوره‌های نخست زندگی مارکس و یادداشت‌های اولیه‌ی او الگو گرفته و نتوانسته همگام با مارکس پیش برود و نظرات انقلابی او را بپذیرد. از نظر نویسنده مارکوزه با اینکه خود را مارکسیست می‌داند، اما اعتقادات او بیشتر به پساهگلی‌های چپ نزدیک است تا خودِ مارکس. نظرات هربرت مارکوزه، همان‌طور که از نظر غربی‌ها و احزاب شوروی التقاطی و درهم‌ریخته است، از دیدگاه فلاسفه‌ی اخلاق و نوافلاطونی‌ها و... نیز با نظرات مارکس سنخیت و ارتباطی ندارد.

مارکوزه؛ فیلسوف نامحبوب غرب

از نظرات جنجالی مارکوزه که السدیر مک اینتایر در کتاب مارکوزه، ترجمه‌ی حمید عنایت، به آن می‌پردازد، انتقادات او به نظام سرمایه‌داری و افراط دولت‌مردان آمریکا در صنعتی‌سازی همه‌چیز و تبلیغات رسانه‌ای مداوم هستند.

مارکوزه معتقد است هنگامی که در یک جامعه شدت تبلیغات بیش از حد بالا برود و همه‌ی عناصر اجتماع دست به دست هم بدهند تا چیزی را خوب (مثل نظام سرمایه‌داری) و چیزی را منفی (مثل مارکسیسم) نشان دهند، مردم در این جامعه تحت سرکوب اندیشه هستند و از آزادی تفکر محروم می‌شوند. حال در چنین جامعه‌ی تحت تاثیر پروپاگاندا و تبلیغات سیاسی، وظیفه‌ی آگاه‌سازی مردم بر عهده‌ی اقلیت آگاه است. آن‌ها باید بتوانند از طریق بازگویی اندیشه‌های مخالف خود، سیطره‌ی اندیشه‌ی دارای دستگاه تبلیغاتی را بشکنند و آزادی اندیشه ایجاد کنند.

البته السدیر مک‌اینتایر در کتاب مارکوزه مخالفت خود را با این فیلسوف مکتب فرانکفورتی اعلام می‌کند که جای تعجبی هم ندارد؛ زیرا السدیر مک اینتایر چپ‌گرا نیست و قصد ندارد با جوامع سرمایه‌داری که مارکوزه آن‌ها را استبدادی می‌داند، مبارزه کند.

با خرید کتاب مارکوزه، با ایده‌ها و نظرات فیلسوفی آشنا می‌شویم که نه در بلوک شرق است و نه در بلوک غرب؛ اما با این حال، او و چند تن دیگر از فیلسوفان اروپایی قرن بیستم توانسته‌اند بین سیطره‌ی سرمایه‌داری و نظرات مارکس پل بزنند و با نقد ایدئولوژی‌های گوناگون، شاخه‌ای تازه از چپ‌گرایی را به وجود آورند؛ شاخه‌ی مکتب فرانکفورت.

کتاب مارکوزه برای شما مناسب است اگر

• می‌خواهید با کتاب‌های فلسفه سیاسی که ویژگی‌های چپ نو و فلسفه سیاسی مارکوزه را برای شما شرح می‌دهند، آشنا شوید.
• به دنبال کتاب‌های فلسفه‌ی سیاسی هستید تا شما را با نظرات فیلسوفان درباره‌ی چیستی اجتماع و سیاست آشنا کنند.
• به خواندن کتاب‌های مکتب فرانکفورت علاقه‌مندید و می‌خواهید با شاخه‌های گوناگون فلسفه مدرن بیشتر آشنا شوید.
• در جست‌وجوی مقالات مرتبط با فلسفه سیاسی هستید تا دانش خود از این مقوله را بالا ببرید.

در بخشی از کتاب مارکوزه می‌خوانیم

بی‌گمان در تاریخ بشر لحظه‌ای وجودداشته که در آن منطق صوری به‌عنوان رشته‌ای علمی کشف شده‌است [و این همان دورۀ زندگی ارسطوست]. ولی مردمان، پیش از ارسطو نیز قیاس صوری را به‌کار می‌بردند زیرا اگر می‌خواستند فکر کنند، جز این چاره‌ای نداشتند. کار منطق این است که آن احکامی را که در واقع به‌طور ضمنی در استدلال آدمی نهفته‌است، و از همین رو افراد هم می‌توانند دلایل معتبر بسازند و هم از تناقض‌گویی بپرهیزند، به‌صورت مشخص و آشکار درآورد. ساختن دلایل معتبر و بازشناختن دلایل معتبر از نامعتبر تنها برای کاوش فکری اهمیت ندارد. ولی مفهوم معتبربودن، از پیش، در همۀ واژه‌هایی که در زبان عادی برای بیان پیوند منطقی قضایا بکارمی‌رود مفروض است.

نه تنها در واژه‌های «برای اینکه»، «از این رو»، «اگر... پس»، و واژه‌های دیگری که کم و بیش آشکارا منطقی هستند بلکه در واژه‌هایی چون یا و اما و همانند اینها. مثالی بزنیم: معنای جملات «حسن به‌خانه آمد» و «حسن به‌سینما رفت» برای ما روشن است. اگر به‌ما بگویند که حسن یکی از این دو کار را کرده‌است، یعنی یا به‌خانه آمده و یا به‌سینما رفته‌است و بعد بگویند که حسن به‌خانه نیامده، ما باید نتیجه بگیریم که پس حسن به‌سینما رفته‌است. اگر ما این نتیجه را نگیریم معنی «اگر... پس» یا معنی «یا این، یا آن» یا معنی ادات نفی (حرف نون در کلمۀ نرفت) را نفهمیده‌ایم. به‌سخن دیگر فهم ما از معنای ادات نفی و کلمۀ یا که از حروف یا کلمات اساسی واژگان هر زبانی هستند متضمن فهم ما از پاره‌ای قوانین منطقی و توانایی ما برای ساختن این قوانین است.