بله
کتاب طنز، مجموعه‌ای از تعاریف و مثال‌هایی است که آرتور پلارد در تعریف این سبک و ژانر ادبی گردآوری کرده است. در این اثر، ماهیت طنز در ادبیات و هنر مورد بررسی قرار می‌گیرد و نویسنده می‌کوشد که ژانر کمدی را از منظر کاربردی، چیستی و اهداف مورد نقد و بررسی قرار دهد.
درباره‌ی کتاب طنز
طنز از کجا زاده می‌شود؟ آرتور پلارد در این کتاب پاسخ می‌دهد: «طنز آنجایی زاده می‌شود که چیزی در جهان آن‌گونه که وانمود می‌کند، نیست.» مثلاً فردی که خود را خردمند می‌داند اما رفتارش سراسر حماقت است یا نهادی که ادعای فضل دارد اما تفکراتش مجموعه‌ای از رذالت‌ها است و یا کسانی که مدعای عدالت دارند اما در عمل فریب‌کارند.
کتاب طنز تمام این مثال‌های متناقض را دارای پتانسیل طنز می‌داند؛ در این تعریف، طنزنویس با بینش عمیق خود چنین شکاف‌هایی را در سطح فردی و اجتماعی مشاهده می‌کند و با استفاده از ابزارها زبانی و روایی دست به خلق طنز انتقادی، طنز اجتماعی و دیگرگونه‌ها آن می‌زند. این کتاب تلاشی است در جهت درک یک نیروی ادبی و هنری بزرگ در تمام ابعاد آن. نویسنده در این اثر مقوله‌ی طنز را مناظر هدف‌ها و نگرش‌ها، موضوع‌ها، شیوه‌ها و ابزارها، لحن و ارتباط با خواننده مورد مطالعه و واکاوی دقیق قرار داده است.
رویکرد کلی نویسنده یکی از مهم‌ترین امتیازات اثر است؛ چرا که در آن - برخلاف آثار مشابه - ماهیت طنز به یک شگرد ادبی یا مجموعه‌ای از جک‌ها تقلیل پیدا نمی‌کند. آرتور پلارد در این اثر طنز را اولاً به‌عنوان یک جهان‌بینی و در ادامه همچون شیوه‌ای برای تبدیل نگاه به اثر ادبی و هنری، بررسی می‌کند.
وقتی «طنز» جدی می‌شود
آرتور پلارد در کتاب طنز از مخاطب می‌خواهد که به‌جای صحت‌سنجی در طنز بودن یک اثر، سوالات خود را معطوف به این کند که اصلا خنده از کجا می‌آید؟ هدف طنز و خنده چیست و پس از فروکش‌کردن خنده، چه معنایی در ذهن باقی می‌ماند؟
همان‌طور که پیش‌ازاین اشاره شد، طنز از شکاف‌های ناپیدا و ظریفی که بین ظاهر و باطن وجود دارد به ساختار روایت نفوذ می‌کند. نویسنده‌ی کتاب طنز معتقد است که این شکاف می‌تواند موضوعی کوچک و روزمره باشد یا به ساختارهای بزرگ اجتماعی و سیاسی طعنه بزند. نکته‌ی مهم اینجاست که موضوع به‌خودی‌خود طنز را خلق نمی‌کند بلکه ظرافت نگاه هنرمند به تناقضات است که آن را به وجود می‌آورد.
دو خطر مهلک در طنز
آرتور پلارد در بخشی از کتاب طنز، پرده از خطری بر می‌دارد که در کمین هنرمندان نشسته است. او معتقد است که هنرمند به‌واسطه‌ی نگاه دقیق و ظریف هنری ممکن است چنان به هدف نزدیک شود که طنز او به تسویه‌حساب شخصی با موضوع طنز تبدیل شود.
نویسنده در این بخش از کتاب هشدار می‌دهد که هنرمند ممکن است چنان از جانب خود مطمئن باشد که در نهایت به همان خودفریبی منجر شود که قصد افشایش را داشته است. از این منظر است که آرتور پلارد، نگاه اخلاقی خود را به طنز شرح می‌دهد و هنرمند را انذار می‌دهد که بیش از تیزبینی و مهارت طنازی، نسبت خود را با موضوع طنز بسنجد و فاصله‌ی خود را با آن عیب (تناقض) مشخص کند.
خطر مهلک دیگری که کتاب طنز به آن اشاره می‌کند، بزرگ‌نمایی به هر قیمت است. براین‌اساس، هر اغراقی نمی‌تواند منجر به خلق طنز شود؛ هنرمند اگر از امر واقع دور شود و به نمایش اغراق شده روی آورد، ممکن است حرف‌هایش برای مخاطب بی‌معنا شوند. به بیان دیگر، طنزپرداز باید شکاف تناقض را از دل موضوع بیرون بکشد نه اینکه با زور به ایجاد رخنه در موضوع بپردازد.
محدوده‌ی طنز: تمام جهان
آرتور پلارد در کتاب حاضر، دامنه‌ی طنز را تمام جهان معرفی کرده است. او معتقد است که تناقض‌های طنزآفرین محدود به قلمرو خاصی نیست. از این منظر، رفتارهای روزمره، روابط اجتماعی، سیاست، دین، علم و آرمان‌های انسانی همگی می‌توانند در معرض نگاه طنز قرار گیرند.
نویسنده در ادامه‌ی کتاب توضیح می‌دهد که حتی موضوعات جدی یا هولناک نیز می‌توانند در شرایط خاص به زبان طنز بیان شوند و اینجاست که گونه‌ای چون طنز سیاه متولد می‌شود. آرتور پلارد معتقد است که این رویکرد برای بی‌اهمیت جلوه‌دادن موضوع انتخاب نمی‌شود؛ بلکه هدف از آن اتفاقاً جلب‌توجه به حقایق سیاهی است که به دلایل مختلف برای جامعه عادی شده‌اند.
ابزارآلات لازم برای خنداندن
در این بخش از کتاب طنز، نویسنده به شگردها و ابزاری می‌پردازد که هر طنزپردازی باید به آن‌ها مسلط باشد. آرتور پلارد معتقد است که طنز می‌تواند از تمثیل، هجو، تقلید، وارونه‌سازی، شخصیت‌پردازی و بازی‌های زبانی بهره ببرد و بر غنای خود بیفزاید. البته هر یک از این ابزارها امکان خاصی را برای دیدن جهان در اختیار هنرمند می‌گذارند و انتخابشان بسته به نظر طنزپرداز می‌تواند متفاوت باشد.
نکته ظریفی که در این بخش از کتاب لازم است به آن توجه شود این است که نویسنده فرم را عنصری جداافتاده از محتوا نمی‌داند؛ او انتخاب تصویر، نظم عبارت، وزن کلام یا شکل روایت را به‌عنوان بخشی از نیروی انتقادی اثر معرفی می‌کند که هنگامی که با انواع مختلف لحن استفاده شوند، ظرفیت‌های دو چندانی را برای اثر خلق می‌کنند.
این اثر آرتور پلارد توسط سعید سعیدپور به فارسی برگردانده شده و در مجموعه‌ی مکتب‌ها، سبک‌ها، و اصطلاح‌های ادبی و هنری نشر مرکز به چاپ رسیده است. با خرید کتاب طنز، به شناخت بهتری از این سبک ادبی و هنری خواهید رسید و ملاکی برای تشخیص انواع آن در اختیار خواهید داشت.
کتاب طنز برای شما مناسب است اگر
- به مطالعات نقد ادبی و نظریه ادبی علاقه دارید و قصد دارید نگاه دقیقی به ژانر طنز پیدا کنید.
- قصد دارید یکی از بهترین کتاب‌های سعید سعیدپور را در حوزه‌ی نقد ادبی مطالعه کنید.
- آوازه‌ی کتاب‌های آرتور پلارد را شنیده‌اید یا با مجموعه کتاب The Critical Idiom آشنایی دارید.
- به موضوع طنز ادبی و شناخت انواع کمدی علاقه دارید و یا پژوهشگر حوزه‌ی ادبیات و سینما هستید.
در بخشی از کتاب طنز: از مجموعه مکتب‌ها، سبک‌ها و اصطلاح‌های ادبی و هنری می‌خوانیم
رویه‌های طنزآمیز و کنایی در رمان
چه‌بسا برخی آثار آن‌چنان همانندی گسترده و پیگیری با آثار دیگر داشته باشند که در زمره دلقک‌بازی و تقلید شوخی‌آمیز یا مسخرگی قرار گیرد. در برخی دیگر ممکن است طنز کمتر فراگیر و بیشتر متمرکز باشد. در اینجا می‌توان تمایز قایل شد. مثلاً بین صومعه نورثنجر اثر آستن که پر است از هجو و تمسخر رمان‌های گوتیک و طنز کاملاً اتفاقی رمان‌های دیکنز. یا از این بهتر، بین فصل‌های اولیه ژوزف آندروز که به تقلید مسخره‌آمیز پاملای ریچاردسن می‌پردازد، با بخش‌های بعدی که در آن فیلدینگ این نیت محدود را کنار می‌گذارد و به طنزی گسترده‌تر دست می‌یابد، یعنی رمانی که اساساً حاوی عناصر غیر طنز هم است. برخی فرم‌های طنز کاملاً تعریف شده‌اند که فهرست آن‌ها در نخستین جمله این پاراگراف آمده است. اما رمان چنان بدون شکل است که طبقه‌بندی آن دشوار است. صومعه نورثنجر به‌نوعی قابل‌طبقه‌بندی است. همچنین مضحکه (برلسک) ممتد دلبند اثر اولین وا با طنز جزئیات مراسم تدفین در جامعه متمول آمریکا.
