کتاب داستان کوتاه، نگاهی جامع به این گونه ادبی است که میکوشد مرزهای باریک آن را با دیگر انواع ادبی مشخص کند. یان رید در این اثر از چگونگی تولد این گونهی ادبی آغاز میکند و تا معرفی جزئیات و عناصر داستان پیش میرود. در این اثر تعریف داستان کوتاه از احتمالات و شایعات خارج میشود و به سمت واقعیت حرکت میکند!
دربارهی کتاب داستان کوتاه
حرکتی آرام در مسیر کشف معنا؛ یان رید، استاد دانشگاه و مدرس نویسندگی خلاق، کتاب داستان کوتاه را در پاسخ به این سوال مهم تألیف کرده است که بالاخره داستان کوتاه چیست؟ او در پنج فصل میکوشد که مخاطب خود را وارد مسیری کند که در آن با زوایای مختلف این ژانر ادبی آشنا شود و در نهایت به کشف معنای داستان کوتاه برسد.
کتاب حاضر اگرچه با بنیانها و ریشههای اصلی لغوی - معنایی آغاز میشود، اما خیلی زود مخاطب را با جوانب امروزی داستان کوتاه آشنا میکند و خواننده میتواند با اشراف بر گذشته، ویژگیهای ساختاری آن را در یک فصل مجزا بررسی کند و ملاکی برای تشخیص این گونهی ادبی داشته باشد.
نظریهپردازان معاصر، برخی داستان کوتاه را همچون پسرعموی کمحجم رمان معرفی میکنند که در آن قصه سعی دارد در کوتاهترین زمان ممکن، عمیقترین ضربات روانی یا عاطفی را ایجاد کند. یان رید اما در کتاب داستان کوتاه، معنای شورت استوری را نه در مقایسه با انواع دیگر ادبی که بهصورت خود بنیان ترسیم میکند؛ بنابراین بامطالعه دقیق این اثر تفاوت رمان با داستان کوتاه، به بهترین شکل مشخص شد.

یک الگوی نامطمئن برای داستان کوتاه
شاید بزرگترین چالشی که علاقهمندان به ادبیات به آن مواجهاند، فقدان یک خطکش دقیق برای سنجش ژانرها و گونههای مختلف باشد. یان رید در فصل آغازین کتاب داستان کوتاه، بهصراحت اعلام میکند که تقلیلدادن این گونه به «تعداد کلمات - اندازه داستان کوتاه» یا «نسخه مصغر یک رمان»، خطایی فاحش در تعریف آن است.
او در این کتاب نشان میدهد که داستان کوتاه بیش از آنکه حاصل حذف زواید یک روایت بلند باشد، متکی بر یک نوع «تمرکز شدید حسی» و «تأثیرگذاری واحد» است؛ همان مفهومی که جناب ادگار آلنپو سالها پیش از آن بهعنوان وحدت اثر یاد کرده بود. نویسنده در این کتاب بهخوبی نشان میدهد که چگونه ساختار و تمام عناصر داستان در این گونهی ادبی، همه حول یکلحظهی پرتنش یا گرهگاه روانی شکل میگیرند و جهان داستانی شخصیت را بهسوی یک تأثیر واحد بر مخاطب سوق میدهند.
داستان کوتاه؛ متولد قرن نوزدهم
یکی از جذابترین بخشهای کتاب، بررسی سیر تطور تاریخنگارانهی این نوع ادبی است. یان رید در این بخش از کتاب نشان میدهد که شورت استوری، به معنای امروزی آن، زاییدهی قرن نوزدهم و مولود رونق مطبوعات، مجلات ادواری و نشریات است.
پس از انقلاب صنعتی در قرن هجدهم، صنایع مختلفی از جمله صنعت چاپ رفتهرفته دچار تحول شدند و با ورود ماشینآلات به این حوزه، میزان تولیدات، افزایش چشمگیری پیدا کرد. در این دوره، مجلات پرشماری به انتشار میرسیدند که نیاز به روایتهای داستانی کوتاه و متناسب با نیاز انسان قرن نوزدهمی داشتند و درست در همین نقطه بود که داستان کوتاه موجودیت پیدا کرد.
یان رید در کتاب داستان کوتاه، ورود بزرگانی چون چخوف، موپاسان و پو را به عرصهی داستان کوتاه، بهعنوان نقطهی شکوفایی آن نشان میدهد که باعث شد داستان کوتاه از حاشیهنشینی به متن اصلی ادبیات زمانه وارد شود. رشد تکنولوژیکی و نیاز مخاطبان به روایتهایی کوتاه اما اثرگذار نیز بستر مادی و اقتصادی مناسبی محیا کرد تا هنرمندان بتوانند ابزار روایت را صیقل دهند و داستانهایی بدون حشو و اطنابهای کلاسیک را به فروش برسانند.
خویشاوندان داستان کوتاه
یان رید برای فهم بیشتر ریشههای معنایی آن به مرزهای متداخل این گونهی ادبی با فرمهایی که پیشازاین وجود داشتهاند میپردازد. او با بررسی فرمهایی نظیر طرحوارهها، داستان پریان، افسانهها، حکایتها، تمثیل و فابل، در ابتدا ملاکی برای تشخیص آنها تعریف به دست میدهد و در پایان به انشقاق این گونههای کلاسیک از فرم داستان کوتاه میپردازد.
مثلاً در بخشی از کتاب، به حکایتها پرداخته شده و نویسنده عنوان میکند که در فرم حکایتگویی، توجه به نتیجهگیری اخلاقی در پایان، جزو لاینفک عناصر اصلی بوده است؛ حال آنکه داستان کوتاه از قضاوت مستقیم گریزان است و تا جایی که ممکن باشد در لبهی ابهام، ایهام و روانشناسی شخصیتها پیش میرود. تحولاتی ازایندست باعث شد تا داستان کوتاه بهجای موعظهکردن به بازتاب دادن پیچیدگیهای وجودی انسان بپردازد.
آشنایی با عناصر داستان کوتاه
بخش پایانی کتاب داستان کوتاه یان رید، بهمرور عناصر داستان اختصاص یافته است. او در این بخش به سه عنصر اصلی اشاره میکند که بهعنوان ستون اصلی روایت در فرم ادبی داستان کوتاه عمل میکنند. یکی از این سه بخش، وحدت اثر است که پو در سال 1824 اهمیت آن را در برخی داستانهای ناثانیل هاوثورن درک کرد.
عناصر دیگری همچون بزنگاه و طرح اصلی، مواردی هستند که نویسنده در این کتاب به اهمیت آنها در خلق این فرم روایی اشاره میکند و چند نمونه داستان کوتاه از آثار جیمز جویس و کاترین منسفیلد را نیز مورد واکاوی قرار میدهد. این اثر به کوشش نشر مرکز و با قلم شیوای فرزانه طاهری در اختیار مخاطبانی قرار دارد که قصد دارند سطح دانش نظری خود را ارتقا دهند.
با خرید کتاب داستان کوتاه، مسیری برای درک بهتر روایت را آغاز خواهید کرد.
کتاب داستان کوتاه برای شما مناسب است اگر
- بهنقد ادبی و نظریه ادبی علاقه دارید و قصد دارید ملاکی برای تشخیص انواع داستان داشته باشید.
- داستاننویس هستید و قصد دارید عناصر داستان را در این گونهی ادبی بررسی کنید.
در بخشی از کتاب داستان کوتاه میخوانیم
اگر از آدمها بخواهیم یک نمونه قدیمی از روایت کوتاه منثور را نام ببرند، بسیاری به یاد قصههای بهیادماندنی عهد قدیم [تورات] میافتند، مثل قصههای مربوط به یوسف (سفر پیدایش، باب سی و هفتم تا چهل و هفتم)، شمشون (سفر داوران، باب سیزدهم تا هفدهم) و اَبشالوم (کتاب دومِ سموئیل، باب سیزدهم تا نوزدهم). این قصهها بهراستی از امساک در سبک، جذابیت روانشناسانه و غیره برخوردارند. اما قصد از ارائه آنها داستانسرایی نبوده است: از قرار اینها واقعا رخ دادهاند و قدرت خداوند را برای انسانها روشن میکنند. در مورد برخی از قطعات مشهور روایی در برخی از رسالات عهدین غیرقانونی نیز همین صادق است: از نظر ما قصههای شوشنا و بزرگان یا بعل و اژدها که در آن دانیال نقش کارآگاهی زیرک را بازی میکند چنیناند - قصهاند؛ اما این قصهها بهصورت برساختههای ادبی خلق نشدهاند، بهعنوان دستاوردی در عرصه هنر داستانسرایی هم شکل نگرفتهاند. در مورد تمثیلهای عهد جدید نیز همین حکم صادق است، روایات کوتاهی که هر چند برساختهاند، اما نیت پندآموزی بهصراحت بر آنها حاکم است. برای یافتن نخستین قصههای موجود باید به قبل از کتب آسمانی عبری یعنی به مصر باستان رویآوریم که روشن است صرفا بهخاطر ارزشِ ذاتی آنها یعنی سرگرمکنندگیشان نقل میشدند. هنوز هم میتوان حکایتهایی چون داستان سینوهه، یا ملوان کشتیشکسته را که مصریان در اوایل هزاره دوم قبل از میلاد نوشتهاند با لذت خواند.
بله

















