کتاب سوگ سیاوش اثر شاهرخ مسکوب؛ یکی از مهم‌ترین آثار شاهنامه‌پژوهی

قطره‌ی خون سیاوش جوشید و ایرانیان به کین سیاوش کمر بستند. کتاب سوگ سیاوش اثر شاهرخ مسکوب صرفا روایت داستان سیاوش یا پژوهشی در باب سنت‌های ادبی شاهنامه نیست. این اثر شرح آیین سوگواری و کین‌خواهی یک ملت است. شاهرخ مسکوب در اثر پیش رو ما را با سیاوش، جهان‌بینی فردوسی، ارتباط سووشون و عاشورا و سنت‌ها و آیین‌های اساطیری آشنا می‌کند. در نهایت شاهد کین‌خواهی سیاوش به دست شاهنشاه شاهنامه - کیخسروی - خواهیم بود.

درباره‌ی کتاب سوگ سیاوش

کین سیاوش انتهایی ندارد. نبرد میان خیر و شر و جنگ بین ظالم و مظلوم تا همین حالا ادامه دارد و بعید است روزی برسد که این جنگ رنگ سرمنزل مقصود را ببیند. ضحاک هیچ‌گاه کشته نشد و انتقام خون سیاوش که گویی خون تمام مظلومان تاریخ است، گرفته نخواهد شد. کتاب سوگ سیاوش اثر شاهرخ مسکوب ما را به نقطه‌ای در تاریخ اساطیر می‌برد که خون در زمین فرو نرفت و جوشید و به راه افتاد؛ جایی که شاهزاده‌ی پاک‌سرشت ایرانی، از آتش حسد عاشق خود به سلامت گذشت اما نتوانست در برابر پلیدی و سیاهی سیاست جان به در ببرد.

کتاب سوگ سیاوش ما را به یکی از آیین‌های سوگ در شاهنامه دعوت می‌کند؛ به سووشون؛ جایی که در میان مواجه شدن با تولد و سیر رشد سیاوش و مرگ از نگاه فردوسی، با سنت‌های ادبی، واژه‌شناسی و... آشنا خواهید شد؛ اما شاهرخ مسکوب در این اثر کار مهم‌تر و ماندگارتری نیز انجام داده است که پس از او به آن بیشتر پرداخته شد و به یکی از موضوعات اساسی مورد بحث در میان شاهنامه پژوهان تبدیل شد: ارتباط سووشون و شباهت بسیار آن با سوگواری در مراسم عاشورا.

داستان سیاوش در شاهنامه از منظر شاهرخ مسکوب

اگر بتوانیم برای بی‌خردترین پادشاه شاهنامه تاجی را آماده کنیم، باید این تاج اندازه‌ی سر کی‌کاووس باشد. این شاهنشاه که در طول سلطنت خود هر چه خدمت کرده بود را با تحقیر سیاوش و طرد کردن او، به یغما فرستاد، قطعا در زمره‌ی نادان‌ترین پادشاهان است.

کی‌کاووس کسی است که به جای سپاسگزاری از سیاوش بابت برقراری صلح بین ایران و توران، سیاوش را به بی‌عرضگی در نبرد متهم و کاری می‌کند تا فرزندش به خاک دشمن پناهنده شود؛ جایی که قتلگاه سیاوش است. شاهرخ مسکوب در کتاب سوگ سیاوش شرحی از زندگی سیاوش را از ابتدا تا زمانی که این شاهزاده به توران پناه می‌برد و با توطئه‌ی گرسیوز و خشم و قساوت افراسیاب کشته می‌شود.

خون سیاوش، سرآغاز کین‌خواهی در اساطیر ایرانی

سیاوش در شاهنامه‌ی فردوسی، شخصیتی کاملا سفید و بی‌گناه است. شخصیت‌هایی همچون رستم و اسفندیار، خاکستری و ترکیبی از سیاست و خردورزی را در منش خود منعکس می‌کنند اما سیاوش چون آب زلال است و آن‌قدر درون پاک و طینت صادقی دارد که حتی به دشمن نیز اعتماد می‌کند.

هر کدام از شخصیت‌های کلیدی و محوری شاهنامه، شیوه‌ی مرگ خاص خود را دارند و مرگ اسفندیار و سهراب، با مقدمه‌چینی و سوگواری رخ می‌دهد، اما مرگ سیاوش در یک بیت رخ می‌دهد و سوگواری او نیز برخلاف اسفندیار، کوتاه است. سیاوش از مهم‌ترین و پاک‌ترین شخصیت شاهنامه است. پس چرا قتل و سوگ او کوتاه است؟ دلیل آن در «کین سیاوش» است. جنگ‌های ایران و توران در دوران پادشاهی کیخسرو (فرزند سیاوش) برای انتقام خون به ناحق ریخته شده‌ی سیاوش برپا شدند که در کتاب سوگ سیاوش بخش‌هایی از آن را با نقد و تفسیر خواهیم خواند.

سوگ سیاوش؛ پیوند شاهنامه با مفهوم شهادت

کتاب سوگ سیاوش به سه بخش غروب، شب و طلوع تقسیم می‌شود. در بخش نخست با شخصیت سیاوش آشنا خواهیم شد و سنت‌های «شهادت» و شباهتی که بین اسطوره‌ی ایرج، سیاوش و امام حسین (ع) در شیوه‌ی کشته شدن و عزاداری کردن وجود دارد را در خواهیم یافت. در بخش شب، با پژوهش‌های شاهرخ مسکوب در باب کیهان‌شناسی و ارتباط آن با سرنوشت بشر از منظر اساطیر مواجه خواهیم شد. کتاب سوگ سیاوش انتشارات خوارزمی در بخش طلوع، ما را با ناجی خیر و حق آشنا خواهد کرد: کیخسرو.

کیخسرو یک تمثال ایده‌آل از خرد، صلابت و درایت پادشاهی است. او تنها کسی است که شایسته‌ی فره ایزدی و تاج کیانی است و تنها اوست که رستم به میل خود و بدون هیچ گردن فرازی، زیر پرچمش شمشیر می‌زند. با خرید کتاب سوگ سیاوش اثر شاهرخ مسکوب با نگاهی تازه و دانشی ژرف، مجددا شاهنامه را خواهید خواند و به مفهوم و فرامتنی که پس ابیات شاهنامه‌ی فردوسی پنهان شده‌اند، دست خواهید یافت.

کتاب سوگ سیاوش برای شما مناسب است اگر

• می‌خواهید با مقالات مرتبط با سوگ سیاوش آشنا شوید و داستان سیاوش را از زوایای زبان‌شناسی، ادبیات تطبیقی و... مطالعه کنید.
• به کتاب‌های شاهرخ مسکوب و پژوهش‌های ادبی همچون پژوهش‌هایی درباره‌ی شاهنامه علاقه‌مندید.
• در جست‌وجوی اثری هستید که شباهت‌های مراسم سووشون و عزاداری عاشورا را به طور تاریخی بررسی کند.

در بخشی از کتاب سوگ سیاوش: در مرگ و رستاخیز می‌خوانیم

نشانه‌هایی از رفتار ایزد «ویو» که در حماسه از یاد رفته و بازمانده‌ای از «جنون» آن مردان را می‌توان در افراسیاب یافت. او با همان درفش سیاه یلی بسیارخشم و بادپیما و جادویی ویرانکار است.

به‌جز او گاه پهلوانان دیگری دارای همین رفتار بی‌خویشتن «وحشی‌وار» هستند. مثل رستم با کشتن و سوختن بی‌دریغ و گاه «بی‌دلیل». درفش او بنفش و به‌پیکر شیر است، سیاه نیست ولی نقش اژدهایی بر آن است (ج‌ 2، ص‌ 214 و ج‌ 5، ص‌ 314) خود پیلتن نیز در حماسۀ ملی جانشین گرشاسب اژدهاکش شده‌است. او چون به‌کین سیاوش لشکر کشید و چین و ماچین را گشود بی‌محابا شادخواری کرد و به‌بزم نشست و چون به‌کینه برخاست دیگر از توران تا روم غارت و کشتن بود و هیچ مرز و بومی آباد نماند. پیر و جوان را سر می‌برید و زنان و کودکان را اسیر می‌کرد. شش سال ویرانی و مرگ بود. (ج‌ 3، ص‌ 194 و 195)

پهلوانی از این دست به‌قهر و زور، به‌شبیخون و نیرنگ یا چاره‌سازی به‌هر راه و به‌هر تقدیر بر حریف غلبه می‌کند. او پلنگ است، ببر است، کمین می‌نشیند، غافلگیر می‌کند، از هر جانبی هجوم می‌آورد، زیرکی و زور و چالاکی خود را بکارمی‌گیرد و چون بر دشمن دست‌یافت نعره‌های درنده می‌کشد و او را پاره می‌کند.

پهلوانی که غلبه کرد هست و آنکه شکسته‌شد مرد، حتی نام خود را ازدست‌داد. پس از شکست گویی هرگز کاموس و اشکبوسی نبود. چنین جنگاوری «خودکام» و خشمی غریزی و اراده‌ای بی‌تاب رهنمون رفتار او با دیگران است، بر سودای خود غالب نیست چون حتی در اندیشۀ تسلط بر نفس هم نیست.