معرفی و دانلود کتاب روایت شناسی: عناصر روایتگری در داستان نویسی ایران

معرفی کتاب روایت شناسی: عناصر روایتگری در داستان نویسی ایران

در چیستی روایت و روایت‌شناسی سخن‌ها گفته‌اند و کتاب‌ها نوشته‌اند. اما موضوع اندیشه و مقصود مدنظر ابوالفضل حری در کتاب روایت شناسی: عناصر روایتگری در داستان نویسی ایران، افزون بر نگاهی جامع بر تاریخ تفکرات اندیشه‌ورزان و نظریه‌پردازان این حوزه، افکندن نگاهی است بر تاریخ ادبیات خودمان، ادبیات معاصر فارسی. نویسنده در این اثر به تشریح عناصر روایی در داستان‌های فارسی، با مرکزیت قرار دادن شناخته‌شده‌ترین آثار داستانی در سده‌ی اخیر همت گماشته است.

درباره‌ی کتاب روایت شناسی: عناصر روایتگری در داستان نویسی ایران

کتاب روایت شناسی به قلم ابوالفضل حری را از دو منظر درخور مطالعه می‌یابیم. نخست آنکه نویسنده در این اثر، به یک گردآوری جامع از آراء و نظریات روایت‌شناسان برجسته‌ی غربی همچون بارت، تودوروف، گرماس، ژنت و دیگران پرداخته و نوشته‌ای فراگیر برای دانشجویان و علاقه‌مندان ادبیات داستانی فراهم آورده است.

از دیگرسو دکتر حری، دستگاه روایت‌شناختی خویش را ضمن التفات نظر به نمونه‌های برجسته‌ی ادبیات معاصر ایران گسترانده است که از این منظر با نوآوری ارزشمندی رو‌به‌روییم. چه، کتاب روایت شناسی امکان مطالعه‌ی همزمان نظریات روایت‌شناختی غربی را [از آن‌جا که این شاخه علمی اساساً و ابتدائاً غربی بوده] ضمن تدقیق در آثار ادبی فارسی، فراهم آورده است. آثار و نوشته‌هایی از نویسندگانی نام‌آشنا همچون ابراهیم گلستان، صادق هدایت، صادق چوبک، جلال آل احمد، هوشنگ گلشیری و... نیز در این کتاب نقد ادبی بررسی خواهد شد.

چیستی روایت‌شناسی

روایت‌شناسی یا Narratology را از شاخه‌های نو در مطالعات نظریِ ادبیات سده‌ی بیستم، برمی‌شمارند. اما روایت، خود، نه‌چیزی تازه و جدید، که همنشین هزاران ساله‌ی ما به‌عنوان نوع بشر است. از همان روز که انسان به ثبت وقایع در حافظه‌ی خود پرداخت و سپس ذکر و نقل آن را به هم‌نوعان پیش گرفت، نوزاده‌ای به نام روایت پای بر زمین گذاشت. به قول رولان بارت، فیلسوف و نشانه‌شناس نامی و فقید، «روایت همه‌جا حضور دارد. درست مثل خود زندگی که جریان دارد و در گذر بی‌وقفه است.» به بیانی دیگر، و در نگاه کلی، روایت، خود داستان، یا نقل داستان، است که از طریق یکی از ابزارهای انتقال داستان و یکی از شیوه‌های مکتوب، تجسمی، شنیداری و یا نمایشی، از سوی راوی به دیگری ارائه می‌گردد.

در گذشته روایت را صرفاً معطوف به ادبیات می‌دیدند، اما همان‌گونه که بالاتر شیوه‌های گوناگونی از امکان روایتگری مورد تذکار قرار گرفت، در هر یک از مدیوم‌های هنری، آفریننده‌ی اثر دست به ایجاد روایتی برای بیان داستان خود می‌زند و این را امروزه از منظر تحلیل گفتمان نیز بررسی می‌توان کرد. نویسنده در کتاب روایت شناسی: عناصر روایتگری در داستان نویسی ایران، فرایند دوسویه‌ی روایتگری و دریافت روایت را در سه سطح بررسی می‌کند. سطوحی که ابوالفضل حری پس از بیان و شرح آراء روایت‌شناسان برجسته ارائه نموده است، عبارتند از: «فابیولا»، «سیوژت» و «روایتگری».

خاستگاه‌های روایت‌شناسی

روایت‌شناسی را می‌بایست به‌مثابه‌ی برآمده و اشتقاقی از دو سنت فرمالیسم و ساختارگرایی قلمداد کرد. در نگاه ساختارگرایانه (Structuralism) که رویکردی فرانسوی و سده‌ی بیستمی بود، در هنگام مواجهه با متن، متن را مدلول تاثر نویسنده از ساختاری که در آن حضور دارد می‌دانند؛‌ ضمن این نگاه که «روایت» ساخته و پرداخته شده توسط نویسنده، عطف به همان ساختار می‌شود. از طرفی، شناخت ساختار داستان، از این حیث که تنه‌ی روایت تلقی شود، سیاقی است که توسط فرمالیست‌های روسی مورد بهره‌گیری قرار می‌گیرد. از همین رو روایت‌شناسی را ریشه‌دار در دو رویکرد یادشده می‌دانیم. به تبع همین تلقی و توصیف، روایت‌شناسی که به بررسی عواملی که دلالت‌گری در متن را فراهم آورده‌اند می‌پردازد را زیرمجموعه‌ای از نشانه‌شناسی محسوب می‌داریم.

دکتر ابوالفضل حری در سه فصل نخست از کتاب روایت شناسی، در پیدایش و رشد این شاخه‌ی علمی در ادبیات، به مطالعه و قیاس گسترده و مفصل‌تری میان نظریات روایت‌شناسان از دهه‌های آغازین تا به امروز پرداخته است که شرح آن در این کتاب برای مطالعه فراهم و مهیا گشته است.

کتاب روایت شناسی که تحلیل عناصر روایتگری در داستان نویسی ایرانی را موضوع و مقصد کاوش خود قرار داده است، به قلم ابوالفضل حری نگاشته شده و در انتشارات مروارید به چاپ درآمده است.

کتاب روایت شناسی: عناصر روایتگری در داستان نویسی ایران برای شما مناسب است اگر

• دوستدار و پژوهشگر حوزه‌ی روایت‌شناسی هستید.
• به ادبیات معاصر ایران علاقه دارید.
• داستان‌نویس هستید و حال می‌خواهید با رویکردی تخصصی‌تر این نوع ادبی را مورد واکاوی قرار دهید.

در بخشی از کتاب روایت شناسی: عناصر روایتگری در داستان نویسی ایران می‌خوانیم

اما گفتمان که ترکیب روایتگری و متن است، کژفهمی‌هایی را پدید آورده است. در این‌جا، گفتمان با معنای مصطلح آن در زبان‌شناسی اندکی فرق دارد. در معنای عام کلمه، گفتمان، فضا و بافت و زمینۀ گفتاری یا مکتوب است که متن یا متون در بطن آن شکل می‌گیرند. درواقع، گفتمان، چارچوبی کلی است که متن را در خود جای می‌دهد و نویسنده در حیطۀ همین چارچوب است که داستان یا همان اندیشۀ ذهنی خود را از رهگذر روایتگری در متن متجلی می‌کند. به تعبیر بارت، متن‌عرصه‌ یا میدانی‌ روش‌شناختی‌ است‌؛ نوعی‌ تولید تجربه‌ است‌ که‌ نویسنده‌ و خواننده‌ را با هم‌ جذب‌ می‌کند و گفتمان‌ نه‌فقط شامل‌ متن‌ می‌شود، بلکه‌ مجموعۀ‌ فرستندۀ‌ پیام‌ و گیرندۀ‌ آن‌ را نیز در بر می‌گیرد. از این‌رو، در روایت‌شناسی یا دست‌کم در تعبیر چتمن که کتاب داستان و گفتمان او معرف سنت روایت‌شناسی آمریکایی انگلیسی است، گفتمان، دقیقاً با حوزۀ عمل روایت یا روایتگری یکسان است. به تعبیر چتمن، داستان، محتوای روایت، و گفتمان، صورت و تجلی آن محتواست.

از این‌رو، سطح سیوژت هم ویژگی‌های سطح دوم یا متن را دارد که آن را گفتمان، رسیت، و پی‌رنگ هم نامیده‌اند و هم ویژگی‌های سطح سوم یا روایتگری که آن را عمل روایت و متن روایی نیز نامیده‌اند. درواقع، سیوژت‌ نه‌فقط شامل‌ متن‌ می‌شود، بلکه‌ مجموعه‌ فرستنده‌ پیام‌ و گیرندۀ‌ آن‌ را نیز در بر می‌گیرد. از این‌رو، سیوژت، هم با حوزۀ عمل روایت یا روایتگری یکسان است و هم شامل رسانه‌ای می‌شود که روایت را نشان یا انتقال می‌دهد. ریمون-کنان (1402) می‌نویسد: «از میان سه سطح ادبیات داستانی، متن یگانه سطحی است که سرراست در اختیار خواننده قرار می‌گیرد و خواننده از رهگذر متن است که در جریان داستان یا فابولا قرار می‌گیرد» (ص 41). بنابراین، هنگامی که می‌گوییم سیوژت روایت، منظور عمل روایت از رهگذر رسانۀ کلامی بیان روایت است.

فهرست مطالب کتاب

کلیات
مقدمه
ضرورت این کتاب
چند نکتۀ اساسی دربارۀ این کتاب
اهداف کتاب
سخنی کوتاه با دانشجویان و مدرسان
نکاتی دربارۀ استفاده از نمونه آثار ادبی
اشاره‌ای به تألیفات دیگر در این زمینه
سپاسگزاری
فصل اول: تعریف و انواع روایت
اشاره
تبار واژگانی روایت
تعاریف روایت از منظر روایت‌شناسان
وجوه مشترک میان تعاریف روایت
خلاصه
فصل دوم: درآمدی بر ادبیات داستانی روایی
اشاره
تعریف ادبیات داستانی روایی
خلاصه
فصل سوم: سطوح روایت
اشاره
سطوح روایت در عمل
سطح فابولا/ طرح اولیه
سطح گفتمان/ روایتگری
الگوی ارتباط روایی
دستور زبان روایت و روایت‌شناسی
خلاصه
فصل چهارم: صدا و روایتگری در روایت (1)
اشاره
روایتگری در عمل
مؤلفۀ صدا در روایت
گونه‌های حضور آشکار و پنهان روایت‌گیر در متون روایی
فصل پنجم: صدا در روایت (2)
اشاره
مؤلفۀ راوی/ روایتگر در الگوی ارتباط روایی
میزان آشکارگی یا پوشیدگی راوی
روایتگران آشکار
توصیف‌های مکان و زمان
توصیف شخصیت
خلاصه‌های زمانمند
ارائۀ گزارش راوی از آنچه شخصیت‌ها نگفته و نیندیشده‌اند
ارائۀ نقد و نظر
تفسیرهای پیشگویانۀ روایتگر
تفسیرهای ممزوج با توصیف زمان و مکان
تفسیرهای مشمول شخصیت‌پردازی
تفسیرهای معطوف به ذهن و زبان شخصیت
نقد و نظر صریح: قضاوت
نقد و نظر صریح: تعمیم‌بخشی و شمولیت
شاخص‌های کیفی صدای روایتگر
کیفیت مردانه یا زنان بودن صدای روایتگر
خلاصه
فصل ششم: صدا در روایت (3) (روایتگر معتمد و نامعتمد)
اشاره
میزان اعتمادپذیری و اعتمادناپذیری راوی: دو رویکرد و چند نگاه
رویکرد بلاغی بوث به اعتمادناپذیری روایتگر
لذت‌های حاصل از آیرونی
ردیابی آیرونی در ادبیات داستانی
رویکرد بلاغی چتمن به اعتمادناپذیری روایتگر
رویکرد بلاغی جیمز فیلان به اعتمادناپذیری روایتگر
رویکردهای شناختی به اعتمادناپذیری روایتگر
رویکردهای بلاغی و شناختی در عمل
خلاصه
فصل هفتم: زمان در روایت
اشاره
مؤلفۀ زمان در سیوژت
رویکرد روایت‌شناسانه به مؤلفۀ زمان
مؤلفۀ نظم در روایت
پیش‌نگری
پیش‌نگری روایت‌شناختی در رمان دو دنیا
تداوم یا سرعت نقل حوادث
بسامد
خلاصه
فصل هشتم: مکان در روایت
اشاره
مؤلّفۀ مکان روایی
کارکرد فضا و مکان در ادبیات داستانی
پیوستار زمانی مکانی در روایت
کاربست کرونوتوپ در چند اثر منتخب
خلاصه
فصل نهم: شخصیت و شخصیت‌پردازی در روایت (1)
اشاره
پیشینۀ بررسی شخصیت از ارسطو تا سدۀ بیستم
پیشینۀ بررسی شخصیت در سدۀ بیستم
رویکردهای متأخر به مؤلفۀ شخصیت و شخصیت‌پردازی
تعریف شخصیت
بازنمایی شخصیت در متون روایی
خلاصه
فصل دهم: شخصیت و شخصیت‌پردازی در روایت (2)
اشاره
شخصیت‌پردازی مستقیم
نامگذاری شخصیت
تعیین خصلت برای شخصیت
شخصیت‌پردازی غیرمستقیم
شخصیت‌پردازی غیرمستقیم از رهگذر کنش
شخصیت‌پردازی غیرمستقیم از رهگذر گفتار
شخصیت‌پردازی از رهگذر گفتار مستقیم
شخصیت‌پردازی از رهگذر گفتار غیرمستقیم/ مکالمه
شخصیت‌پردازی غیرمستقیم از رهگذر مشخصات ظاهری
شخصیت‌پردازی از رهگذر مکان
برساختن شخصیت در فرایند خوانش
خلاصه
فصل یازدهم: زاویۀ دید و کانونی‌شدگی در روایت (1)
اشاره
زاویۀ دید: تعاریف و تبار
انواع زاویۀ دید در بررسی‌های سنتی
سنت‌های ادبی مطالعۀ دیدگاه
سنن ادبی کلاسیک
سنت انگلیسی- آمریکایی بررسی دیدگاه
سنت آلمانی
موقعیت روایی اول شخص
روایتگری زندگینامه‌شناختی
روایتگری رشد و بلوغ شخصیت
روایتگری با بیان‌شیوۀ محاوره‌ای
تک‌گویی درونی
موقعیت روایی نویسنده‌محور
موقعیت روایی شخصیت‌محور
خلاصه
فصل دوازدهم: زاویۀ دید و کانونی‌شدگی در روایت (2)
اشاره
روایتگری ما-روایت
روایتگری تو/شما-روایت
روایتگری همزمان
روایتگری چشم دوربین
دگرسانی
سنت چک‌و‌اسلواکی مطالعۀ دیدگاه
سنت فرانسوی مطالعۀ دیدگاه
کانونی‌شدگی و انواع آن
سنت روسی مطالعۀ دیدگاه
سایر سنن مطالعۀ دیدگاه
خلاصه
فصل سیزدهم: وجوه بازنمایی گفتمان روایت
اشاره
بازنمایی گفتمان (گفتار و اندیشه) روایی
ویژگی‌های کلی زبان‌شناختی وجوه بازنمایی گفتمان روایی
رویکرد روایت‌شناختی به وجوه گفتمان روایی
گفتمان غیرمستقیم آزاد
گفتمان غیرمستقیم آزاد در رمان سمفونی مردگان
گفتمان غیرمستقیم آزاد در رمان شازده احتجاب
خلاصه
فرجام سخن
منابع و مراجع