کتاب اسطوره در جهان امروز اثر جلال ستاری، نشر مرکز؛ بررسی اسطوره شناسی معاصر

جلال ستاری در کتاب اسطوره در جهان امروز نشان می‌دهد که مفهوم اسطوره پدیده‌ای محدود به زمان و دوران باستان نیست و همچنان در جهان امروزه‌ی ما، حضوری پررنگ دارد. این کتاب تلاشی است برای بررسی جایگاه اسطوره در زندگی انسان معاصر و پاسخ به این پرسش بنیادین که اسطوره چیست و چرا با وجود پیشرفت علم، فناوری و گسترش اندیشه‌ی عقلانی، همچنان در فرهنگ‌ها و اجتماعات مختلف در گوشه‌گوشه‌ی دنیا، به حضور خود ادامه می‌دهد.

درباره‌ی کتاب اسطوره در جهان امروز

جلال ستاری اسطوره را صرفا یک داستان‌پردازی خیالی یا بازمانده‌ای از باورهای ابتدایی انسان‌ها نمی‌داند؛ بلکه آن را شیوه‌ای از معنابخشی به جهان معرفی می‌کند. از این منظر، کتاب اسطوره در جهان امروز، اسطوره‌ها را روایت‌هایی می‌داند که انسان به واسطه‌ی آن‌ها تجربه‌های بنیادین خود مانند مرگ، زندگی، ترس، امید، قدرت، عشق و جست‌وجوی معنا را تفسیر می‌کند. به همین دلیل، اسطوره در جوامع مدرن نیز از میان نرفته، بلکه شکل‌های تازه‌ای به خود گرفته است.

از موضوعات مورد توجه جلال ستاری در این کتاب، ارتباط میان اسطوره و روان آدمی است؛ بر اساس اندیشه‌هایی همچون مفهوم ناخودآگاه جمعی از کارل گوستاو یونگ، برخی تصاویر، نمادها و الگوهای روایی در تجربه‌ی مشترک بشری ریشه دارند و در فرهنگ‌های مختلف تکرار می‌شوند. نویسنده با بررسی این دیدگاه‌ها نشان می‌دهد که اسطوره‌ها تنها ساخته‌وپرداخته‌ی تخیل فردی نیستند، بلکه با لایه‌های عمیق ذهن انسان و تجربه‌ی زیستی جوامع ارتباط دارند.

بازشناسی اسطوره در جهان معاصر

جلال ستاری در کتاب اسطوره در جهان امروز در خصوص رابطه‌ی پیچیده‌ی میان اسطوره و ایدئولوژی سخن می‌گوید؛ در جهان معاصر، بسیاری از باورهای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی می‌توانند ویژگی‌های اسطوره‌ای پیدا کنند؛ یعنی از مرز واقعیت تاریخی عبور کنند و به روایت‌هایی تبدیل شوند که برای گروهی از مردم حامل حقیقتی قطعی و تغییرناپذیر به نظر می‌رسند. در چنین شرایطی، تحلیل اسطوره‌ای به انسان‌ها کمک می‌کند تا میان واقعیت، آرمان و روایت‌های برساخته‌ی جمعی تمایز قائل شوند.

کتاب بر این موضوع تاکید دارد که انسان معاصر نیز اسطوره می‌سازد و با آن‌ها زندگی می‌کند؛ با این تفاوت که اسطوره‌های جدید همیشه در قالب روایت‌های مذهبی یا افسانه‌ای ظاهر نمی‌شوند. شخصیت‌های فرهنگی، الگوها و رفتارهای خاص اجتماعی، تصاویر و فیلم‌های رسانه و حتی باورهای رایج مردم، می‌توانند کارکردی اسطوره‌ای بیابند. از این حیث، اسطوره در جهان امروز نه در تضاد با مدرنیته، بلکه در دل آن حضور دارد و بخشی از سازوکار فرهنگی جوامع معاصر را شکل می‌دهد.

جلال ستاری همچنین به پیوند میان اسطوره و ادبیات در کتاب اسطوره در جهان امروز توجه ویژه‌ای دارد. ادبیات در طول تاریخ همواره یکی از مهم‌ترین عرصه‌های بازآفرینی اسطوره‌ها بوده و نویسندگان و هنرمندان بسیاری با تعریف دوباره و متفاوت روایت‌های اسطوره‌ای، مفاهیم انسانی و مسائل و دغدغه‌های زمانه‌ی خود را بیان کرده‌اند. اسطوره‌ها به هنرها این امکان را می‌بخشند تا از تجربه‌های فردی فراتر روند و به موضوعاتی جهان‌شمول درباره‌ی وضعیت بشری، بپردازند.

پیوند میان اسطوره، ادبیات و هنر

در بخش دوم کتاب، جلال ستاری از فضای اسطوره‌شناسی غربی فاصله می‌گیرد و به بررسی عقبه و کیفیت اسطوره‌سازی در فرهنگ ایران می‌پردازد. یکی از این نمونه‌ها، تصور زوال محتوم فرهنگ غرب است؛ نگرشی که گاه در قالب یک روایت کلی و قطعی درباره‌ی آینده‌ی تمدن‌ها مطرح می‌شود. نمونه‌ی دیگر، باور به وجود یک عصر زرین در گذشته است؛ تصوری آرمانی از دوره‌ای ازدست‌رفته که مشابه آن در بسیاری از فرهنگ‌ها دیده می‌شود.

نویسنده از این مقوله به بررسی پیوند میان اسطوره، بحران و احساس ناامیدی در جهان معاصر می‌رسد؛ انسان مدرن در مواجهه با جنگ‌ها، تحولات سریع اجتماعی و بحران‌های فرهنگی، گاه به روایت‌هایی پناه می‌برد که بتواند تمامی این آشفتگی‌ها را به‌وسیله‌ی آن، توضیح دهد. جلال ستاری با استناد به دیدگاه اندیشمندانی چون میرچا الیاده، ژیلبر دوران و رولان بارت نشان می‌دهد که حتی بدبینی نسبت به آینده که پیشتر بحث آن به میان آمد می‌تواند ساختاری اسطوره‌ای پیدا کند.

خرید کتاب اسطوره در جهان امروز شما را با پژوهشی درباره‌ی چگونگی شکل‌گیری و تداوم اسطوره‌ها در جهان معاصر آشنا می‌کند؛ از بررسی اسطوره‌های غرب و جایگاه آن‌ها در اندیشه و فرهنگ امروز گرفته تا تحلیل نمونه‌هایی از اسطوره‌سازی در فرهنگ ایران. جلال ستاری نشان می‌دهد که اسطوره تنها به روایت‌های کهن و اساطیر باستانی محدود نمی‌شود، بلکه همچنان در قالب برداشت‌های تاریخی، فرهنگی و اجتماعی، در ذهن و زندگی انسان معاصر حضور دارد.

کتاب اسطوره در جهان امروز برای شما مناسب است اگر

• می‌خواهید بدانید چگونه باورهای تاریخی، فرهنگی و اجتماعی می‌توانند از واقعیت فاصله بگیرند و به روایت‌هایی اسطوره‌ای درباره‌ی گذشته، حال و آینده تبدیل شوند.
• به بحث اسطوره‌شناسی و افسانه‌پردازی علاقه‌مند هستید.
• به دنبال درک بهتر رابطه‌ی میان اسطوره و ادبیات و شیوه‌ی بازآفرینی روایت‌های اسطوره‌ای در آثار ادبی هستید.

در بخشی از کتاب اسطوره در جهان امروز می‌خوانیم

در هر پیچیدگی، بی‌یقینی، چه تجربی و چه فطری و غالباً به هر دو صورت، لانه کرده است. این پیچیدگی ما را وادار می‌کند که امور را ساده و سرسری نگیریم. در واقع آن‌گونه که هانری برگسون می‌آموزد، غالباً بر سر دوراهی قرار داریم. زنِ مردی بدوی که کشته شده، در سپیده‌دمان می‌بیند که قاتل شوهرش، گریزان و ترسان، به سویش می‌آید و پناه می‌طلبد. زن دو کار می‌تواند کرد: خون‌خواهی همسرش یا پذیرایی از پناه‌جو. شب به وی پناه می‌دهد، و چون صبح شد، با برادرانش، خونش می‌ریزد. زن در آنِ واحد، با دو وظیفه گلاویز و دست و گریبان بوده است و راهی که برای حلِّ مشکل می‌یابد این است که به هر دو وظیفه، یکی پس از دیگری عمل کند. پیچیدگی و غموض، این‌چنین، مسئله تعارضات اخلاقی را، پیش می‌کشد. اخلاق که می‌گوید: خوبی کن و از بدی بپرهیز و مسئول باش، خود، مسئله نیست؛ مسئله حقیقی، تضادّها و تعارضات اخلاقی است.

مثلاً آیا در موقعی خاص، باید از کمک به کسان و نزدیکانم بپرهیزم تا به یاری بشریّت بشتابم، حتی اگر در این اعتقاد کمک به بشریّت، خطا کنم، و یا برعکس باید فقط به یاری نزدیکانم برخیزم و بقیّه را به امان خدا بسپارم؟ همین‌گونه است دغدغه‌های اخلاقی مربوط به کشتن از روی ترحم و اهداء اندام‌های بدن به نیازمندان. آیا به حسب تعلیم بقراط که می‌گوید زندگانی بیمار، مقدّس است، باید بیمار رو به مرگ و علاج ناپذیر و گرفتار درد و رنج جانکاه را به حال خود رها کرد یا به آلامش پایان داد؟ امّا زندگانی چنین بیماری دیگر خودآگاه و هشیارانه نیست، بلکه حیاتی نباتی است. آیا بهتر آن نیست که اندام‌هایی سالم از این بیمار را به نیازمندی بخشید و بدین‌گونه جانش را نجات داد؟ چنان‌که می‌بینیم، مسائل اخلاقی، مسائل بی‌یقینی است. و برای گشودن آنها، باید با شهروندان به مشاوره پرداخت و تنها بر اساس بحث و گفتگو با اعضاء جامعه، می‌توان، به راه حلّی که همواره نسبی و موقّت است، دست یافت.