کتاب پژوهشی در دو داستان هزار و یک شب اثر جلال ستاری از نشر مرکز

کتاب پژوهشی در دو داستان هزار و یک شب اثر جلال ستاری، اثری تحلیلی درباره‌ی قصه‌های هزار و یک شب است که تلاش می‌کند با استفاده از رویکردی تطبیقی و قیاس محور، ابعاد زیبایی‌شناسی، اخلاقی و فرهنگی این مجموعه را تحلیل کند. نویسنده در این کتاب، به اهمیت باورهای مذهبی و مضامینی چون اخلاق، تقدیر، جبر و اختیار در قصه‌های هزار و یک شب پرداخته و از این راه، زمینه‌های فکری و فرهنگی شکل‌گیری آن‌ها را آشکار می‌کند.

درباره‌ی کتاب پژوهشی در دو داستان هزار و یک شب

جلال ستاری، اسطوره‌شناس، پژوهشگر و منتقد ادبی نامدار، در کتاب پژوهشی در دو داستان هزار و یک شب، با رویکردی تطبیقی و مدرن، به نقد و بررسی دو داستان حکایت ملک نعمان و فرزندان او شرکان و ضوءالمکان و حکایت عجیب و غریب می‌پردازد. نویسنده تلاش می‌کند در خلال این جستار، به این سوال پاسخ دهد که آیا این قصه‌ها، پیامی نهفته است که قابل تفسیر و بررسی باشند؟

نویسنده در کتاب پژوهشی در دو داستان هزار و یک شب، این حکایات را از ابعاد متفاوتی بررسی کرده و به موضوعات گوناگونی مانند تقدیر، عشق، جبر و آزادی، قدرت و شیوه‌های قصه‌گویی می‌پردازد. رویکرد او بعدی تطبیقی نیز دارد. برای مثال، تفاوت‌های فرهنگی را با مقایسه‌ی این داستان‌ها با آثار کلاسیک غربی شرح می‌دهد.

هزار و یک شب از لنز ادبیات تطبیقی

بخش اول کتاب پژوهشی در دو داستان هزار و یک شب، به داستان حکایت ملک نعمان و فرزندان او شرکان و ضوءالمکان اختصاص دارد. این داستان، ماجرای کشمکش ملک نعمان و پسرش شرکان را در بستر جنگ‌های صلیبی روایت می‌کند و مضامینی چون حسادت، فرهنگ و مناسبات اجتماعی، نقش پررنگی در آن دارند.

جلال ستاری در این بخش، علاوه‌بر توضیح کارکرد ادبیات و نقالی، این قصه را با نمایشنامه‌ی ادیپ شهریار، شاهکار تراژیک سوفوکل مقایسه کرده و به جنبه‌های اخلاقی آن اشاره می‌کند.

نویسنده در کتاب پژوهشی در دو داستان هزار و یک شب توضیح می‌دهد که ادیپ، گناهان خود را پذیرفت و برای جبران آن‌ها و نجات شهر خود، حاضر به کور کردن چشمان خود و تبعید شد؛ درحالی‌که شرکان، کماکان حیله‌گری‌های خود را ادامه می‌دهد.

به‌زعم نویسنده، این دو طرز فکر، تفاوت‌های تراژدی و حماسه را در خود خلاصه می‌کنند. داستان‌های پهلوانی و حماسی از این جهت، وظیفه‌ی آرام کردن ذهن و روح مخاطب را دارند و به این ترتیب، تلاشی برای زیر سوال بردن و نقد نظم جهان نمی‌کنند.

تقابل خیر و شر به روایت جلال ستاری

بخش دوم کتاب پژوهشی در دو داستان هزار و یک شب، مختص به حکایت عجیب و غریب است. عجیب، شاهزاده‌ای ستمگر و ظالم است که برای رسیدن به اهداف خود و حفظ قدرت، از انجام هیچ عملی سر باز نمی‌زند و در مقابل، غریب، قهرمانی دلیر و درستکار است که با سرنوشتی که برایش مقدر شده مبارزه کرده و از این طریق، به قهرمانی کنش‌مند بدل می‌شود. به همین دلیل، جلال ستاری این حکایت را داستانی پرمعنا درباره‌ی انتخاب و جبر و همچنین خیر و شر می‌داند.

از ابعاد دیگر این حکایت که نویسنده از آن پرده برمی‌دارد، بحث فرهنگ و هویت است. در حکایت عجیب و غریب، قهرمان داستان، نماینده‌ی اسلام و مبارزه با بت‌پرستی است و در این راه، با اشخاصی از باورها و آیین‌های متفاوت روبه‌رو می‌شود؛ از جمله ایرانیان.

از طرف دیگر غریب پس از گرویدن مرادشاه ایرانی و زرتشتی تبار به اسلام، او را به جانشینی خود منصوب می‌کند. جلال ستاری معتقد است که این انتخاب، اهمیت باور و هویت مذهبی و اولویت آن بر ملیت و نژاد را در قصه‌های هزار و یک شب پررنگ می‌کند.

خرید کتاب پژوهشی در دو داستان هزار و یک شب نشر مرکز را به‌تمامی علاقه‌مندان به پژوهش‌های ادبی، ادبیات تطبیقی و ادبیات کهن ایران پیشنهاد می‌کنیم؛ جلال ستاری در این اثر، سعی می‌کند تا جای خالی آثار پژوهشی ایرانی در باب قصه‌های هزار و یک شب را پر کرده و لایه‌های پنهان این اثر کلاسیک را موشکافی کند.

کتاب پژوهشی در دو داستان هزار و یک شب برای شما مناسب است اگر

• می‌خواهید پیام‌ها و معانی نهفته در قصه‌های هزار و یک شب را با رویکردی تطبیقی و مدرن بشناسید.
• ادبیات کلاسیک عرب و ادبیات کهن ایرانی را دوست داشته و به منبعی برای تحلیل مضامین حاضر در آن‌ها نیاز دارید.
• به کتاب‌های جلال ستاری علاقه داشته و قصد دارید تا برداشت‌های یکی از اسطوره‌شناسان بزرگ ایرانی را از ابعاد اخلاقی قصه‌های هزار و یک شب مطالعه کنید.

در بخشی از کتاب پژوهشی در دو داستان هزار و یک شب می‌خوانیم

رمز تقدیر آسمانى و قضاى ربانى از آغاز کارِ شهرزاد تا آخرین داستان که بافته اوست، در هزار و یک شب نهفته است و به ظاهر همه آدم‌هاى کتاب دیده در قضا و قدر گشاده‌اند، به قضا رضا داده‌اند و از قدر، حذر در باقى کرده‌اند. بیشتر این مردمان که نمى‌دانند در غیب از بهر ایشان چه مقدر است، یک‌زبان مى‌گویند چون قضا برسد، قبا تنگ آید و «چهار چیز یعنى خلق و روزى و زندگانى و مرگ انسان، به حکم تقدیر است و آدمى در آن چهار چیز، بى‌اختیار. اگر به پیشانى ما چیزى نوشته باشند ما بدو خواهیم رسید و اگر اجل ما نزدیک شده، خلاصى محال است و هرکس تا روزى خود نخورد و روزش نرسد نخواهد مرد»، آنانکه به علتى مى‌میرند، «روزى‌شان نمانده و روزشان به سر رسیده بود و تقدیر چنین بوده است که مرگشان بدان سبب باشد».

پس «از حکم تقدیر گریزى نباشد. چون تیر قضا به هدف برآید، طبیب ابله شود. چون قدر آید حذر سودى ندهد. هیچ‌کس را از حادثات گریزى نیست. آنچه شدنى است خواهد شد». ازین‌رو آدم‌هاى قصه به حکم قضا، رضا مى‌دهند، چنانکه زمّرد در داستان على‌بن مجدالدین و کنیزک، چون «دانست قضا برو چیره گشته و او را حیلتى نیست جز اینکه کار به خداى تعالى سپارد، به حکم خدا شکیبا شد» و پس از جدایى از یار، «حمد خداى تعالى به جا آورد و به حکم تقدیر گردن بنهاد و تن به قضا در داده به دورى حبیب خود شکیبا بود»، و خلفا چون حکایتى عبرت‌آمیز مى‌شنوند، مى‌فرمایند «حکایت را بنویسند تا آیندگان آگاه گشته از قضا و قدر نگریزند»