کتاب شب زمین: نامه نگاری‌های آلبر کامو و رنه شار (1959 - 1946)

کتاب شب زمین مجموعه‌ای از نامه‌های آلبر کامو و رنه شار است که به کوشش فرانک پلانی گردآوری شده است. این نامه‌ها فقط گفت‌وگوی خصوصی دو چهره‌ی بزرگ ادبیات فرانسه نیستند؛ مسیر شکل‌گیری دوستی میان نویسنده‌ای درگیر مسئله‌ی عصیان و شاعری که در نهضت مقاومت فرانسه فعالیت داشت، را نیز ثبت می‌کنند.

درباره‌ی کتاب شب زمین

آلبر کامو (Albert Camus) و رنه شار (René Char) در سال 1946، کمی پس از پایان جنگ جهانی دوم، با یکدیگر آشنا شدند. پیشینه و قالب کاری‌شان متفاوت بود: کامو با رمان، نمایشنامه و جستار شناخته می‌شد و شار شاعری بود که حضور در نهضت مقاومت فرانسه بر زبان و جهان‌بینی‌اش اثر گذاشته بود. بااین‌حال، هر دو می‌خواستند از زیبایی دفاع کنند، بدون آنکه رنج، خشونت سیاسی و مسئولیت هنرمند را نادیده بگیرند و همه‌ی این‌ها در کتاب شب زمین (Correspondance 1946-1959) بازتاب یافته است.

نامه‌نگاری آن‌ها تا سال 1959، چند ماه پیش از مرگ ناگهانی کامو، ادامه پیدا کرد. کتاب حاضر نزدیک به دویست نامه‌ی آلبر کامو و رنه شار را در بر می‌گیرد؛ نامه‌هایی درباره‌ی نسخه‌های در دست نگارش، کتاب‌های تازه منتشرشده، مجلات ادبی، سیاست، بیماری، سفر و زندگی روزمره. کامو و شار آثار یکدیگر را می‌خوانند، درباره‌شان نظر می‌دهند و در دوره‌های دشوار به هم دلگرمی می‌بخشند. نامه‌هایی که توسط فرانک پلانی (Franck Planeille) گردآوری و در قالب کتاب حاضر منتشر شده است.

یکی از موضوعات مهم کتاب شب زمین نشر چشمه، واکنش این دو نویسنده به فضای فکری و سیاسی فرانسه پس از جنگ است. آن‌ها با سلطه‌ی ایدئولوژی و تبدیل هنر به ابزار تبلیغات مشکل دارند، اما کناره‌گیری کامل هنرمند از جامعه را هم نمی‌پذیرند. نامه‌ها نشان می‌دهند بحث درباره‌ی تعهد ادبی برای این دو یک مسئله‌ی انتزاعی نبوده است؛ انتخابی بوده که بر دوستی‌ها، اعتبار عمومی و مسیر انتشار آثارشان اثر می‌گذاشته است.

وقتی دوستی به بخشی از ادبیات تبدیل می‌شود

جذابیت اصلی کتاب از جایی می‌آید که فاصله‌ی میان چهره‌ی مشهورِ پشت آثار ادبی کمتر می‌شود. آلبر کامو از تردیدها، خستگی و فشارهایی حرف می‌زند که در متن‌های رسمی او کمتر آشکارند. رنه شار نیز با زبانی صمیمی اما فشرده، هم دوست خود را تحسین می‌کند و هم در لحظات لازم با او وارد گفت‌وگوی جدی می‌شود. رابطه‌ای که با احترام ادبی آغاز شده، به‌تدریج رنگ برادری می‌گیرد.

ترتیب دادن این نامه‌ها کار ساده‌ای نبوده است. رنه شار بسیاری از نامه‌هایش را بدون تاریخ دقیق نوشته و دو نویسنده نیز در فاصله‌ی سال‌های مکاتبه بارها یکدیگر را حضوری دیده‌اند. فرانک پلانی با بررسی قرائن، نامه‌ها را مرتب کرده و توضیحاتی افزوده است تا نام اشخاص، آثار و رویدادهای اشاره‌شده برای خواننده مبهم نمانند.

خرید کتاب شب زمین با ترجمه‌ی عظیم جابری برای خواننده‌ای مناسب است که می‌خواهد آلبر کامو و رنه شار را جدا از آثار مشهورشان بشناسد و ببیند دوستی چگونه می‌تواند به پناهگاه فکری دو نویسنده در دوره‌ای پرآشوب تبدیل شود.

کتاب شب زمین برای شما مناسب است اگر

• به نامه‌نگاری‌های نویسندگان و شاعران بزرگ علاقه دارید.
• آثار و اندیشه‌های آلبر کامو یا شعرهای رنه شار را دنبال می‌کنید.
• درباره‌ی ادبیات و سیاست فرانسه پس از جنگ جهانی دوم مطالعه می‌کنید.
• می‌خواهید فرایند شکل‌گیری آثار ادبی را از خلال نامه‌های شخصی ببینید.
• به کتاب‌های مستند درباره‌ی دوستی‌های ادبی علاقه‌مندید.

در بخشی از کتاب شب زمین: نامه نگاری‌های آلبر کامو و رنه شار (1959 - 1946) می‌خوانیم

رُنه‌ی عزیزم،

فراموش‌تان نکرده‌ام. اما یک ماه است که در کار مداومی غرق شده‌ام. تنهایی مطلق و خواستِ گریختن از آن باعث شده روزی ده ساعت پشت میزم بنشینم. امیدوارم حوالی 15 مارس تمامش کنم. اما زایشِ طولانی و سختی است و به نظرم بچه‌ی بسیار زشتی از آب درآید.2 این تلاشْ طاقت‌فرساست.

نتیجه‌اش این‌که نه ذره‌ای انرژی اضافی دارم، نه خصوصاً شادابی کافی برای متن این عکس‌ها.3 نگاه‌شان می‌کنم و از آن‌ها لذت می‌برم. درعین‌حال، می‌ترسم که این‌طوری کار شما را معطل کنم. شاید بتوانیم برعکس عمل کنیم. شما شروع کنید. وقتی آزاد شدم، سعی می‌کنم کار را ادامه بدهم، ولی از این عکس‌ها نسخه‌ی دومی دارید؟

قبل از آمدنم، کتاب برژه4 را سریع خواندم تا بگذارم برای ف[رانسین] بماند چون آن را از من خواسته بود. کار خوبی شده، انتخاب شعرها خیلی خوب است. شاید جای تأسف دارد که برژه بعضی جاها شعرهای‌تان را در نثرش تفسیر کرده، به‌ جای این‌که خواننده را قدم‌به‌قدم راهنمایی کند. کتابش انگار ترجمه‌ی شعرهای شماست با زبان انتقادی، نه تکرار آن‌ها. به هر روی، شعر یعنی شما. پیش‌گویی یعنی شما.

وانگهی این را درک می‌کنم. بعضی از آثار را هر چند که دوست داریم، غیرممکن است بتوانیم مقابل‌شان ایستادگی کنیم و زبان جدیدی برای آن‌ها ابداع کنیم. بزرگی این آثار تنها بدین خاطر است که زبان خودشان را خلق کرده‌اند و به این ترتیب نشان داده‌اند که نمی‌توانسته‌اند جور دیگری باشند و طور دیگری حرف بزنند. به‌علاوه، برژه در مهم‌ترین چیز موفق عمل کرده، یعنی معنای حاضر و اصلی آثارتان را نشان داده است.

امیدوارم خبرهای بدی از حال مادرتان نداشته باشید.5 اگر به جنوب آمدید، دست‌کم خبر بدهید و اگر به این‌جا هم آمدید که چه بهتر. در غیر این صورت، امیدوارم حوالی پانزدهم برگردم، خوشحال می‌شوم که تا آن موقع حداقل کار را تمام کرده باشم.

پس به امید دیدار. صمیمانه دست‌تان را می‌فشارم.

آلبر کامو

(پیش‌ازظهر)

به خاطر دست‌خطم معذرت می‌خواهم. بی‌خوابی‌های مکرر خسته‌ام کرده است.