کتاب سیاه، حشره سنگین

کتاب سیاه، حشره سنگین اثر لوون خچویان رمانی تأثیرگذار از ادبیات ارمنستان است که با نگاهی انسانی به جنگ، سوگ و هویت، خواننده را به دل پیامدهای مناقشه‌ی قره‌باغ می‌برد؛ روایتی شاعرانه و عمیق که بیش از خشونت‌های جنگ، از سرنوشت انسان‌هایی می‌گوید که باید با زخم‌های متاثر از آن زندگی کنند.

درباره‌ی کتاب سیاه، حشره سنگین

لوون خچویان (Levon Khechoyan) در کتاب سیاه، حشره سنگین (Black Book, Weighty Bug) ادبیات جنگ را نه از دریچه‌ی نبردهای قهرمانانه، بلکه از زاویه‌ی زخم‌هایی که بر روح انسان باقی می‌ماند روایت می‌کند. این اثر که از دل ادبیات ارمنستان برآمده، در بستری شکل گرفته که سایه‌ی جنگ قره‌باغ و تنش‌های میان ارمنستان و آذربایجان بر زندگی مردم سنگینی می‌کند. با این حال، نویسنده بیش از آنکه به میدان نبرد بپردازد، انسان‌هایی را به تصویر می‌کشد که پس از جنگ، باید با خاطرات، فقدان، ترس و معنای تازه‌ی زندگی کنار بیایند.

داستان کتاب سیاه، حشره سنگین انتشارات کتابسرای نیک مخاطب را به فضایی مه‌آلود و پراضطراب می‌برد. راوی که خبرنگاری به نام «اُنان» است، پس از چند شب بی‌خوابی در خیابان‌های بارانی پرسه می‌زند؛ صدای قدم‌ها، واق‌واق سگ‌ها و حس تعقیب شدن، آرام‌آرام مرز میان واقعیت و کابوس را محو می‌کند. کمی بعد، خبر مرگ پدر به او می‌رسد و روایت وارد مسیری می‌شود که سوگواری، خاطره و گذشته مانند طناب دست‌وپایش را می‌بندند. نویسنده تلخی مراسم وداع با پدر، آوازهای غمگین مادر و فضای سنگین بیمارستان را به گونه‌ای توصیف می‌کند که خواننده خود را در قلب ماجرا احساس می‌کند.

به دنبال هویت و حقیقت

اما این تنها آغاز داستان است. اُنان به‌عنوان خبرنگار عازم سفری کاری می‌شود؛ سفری که خیلی زود با مناقشه‌ی قره‌باغ و حکومت نظامی گره می‌خورد. ایست‌های بازرسی، بازجویی، حضور نیروهای مسلح، ترس دائمی و مردمی که هر لحظه ممکن است قربانی خشونت شوند، فضای تاریک رمان را شکل می‌دهند. با وجود این، لوون خچویان هرگز روایت کتاب سیاه، حشره سنگین را به گزارش جنگ تبدیل نمی‌کند؛ او به دنبال نمایش اثرات جنگ بر ذهن و زندگی آدم‌هاست، نه بازگویی وقایع نظامی.

هسته‌ی اصلی داستانِ اُنان در کتاب سیاه، حشره سنگین، مفهوم هویت ملی است. شخصیت‌های این داستان نمادین مدام میان تعلق به سرزمین، خاطرات خانوادگی، قومیت و حقیقت سرگردان‌اند. حتی زمانی که راوی داستان می‌نویسد، با واکنش تند هم‌ولایتی‌هایش روبه‌رو می‌شود؛ عده‌ای او را متهم می‌کنند که تاریخ و گذشته‌ی مردمش را تحریف کرده و برخی دیگر معتقدند ادبیات نباید زخم‌های کهنه را دوباره باز کند.

کتاب سیاه، حشره سنگین؛ سوگواری زیر آتش جنگ

کتاب سیاه، حشره سنگین را نمی‌توان صرفاً یک رمان درباره‌ی جنگ دانست. این کتاب اثری درباره‌ی حافظه، سوگ، عشق، خانواده و تلاش انسان برای حفظ انسانیت در دل آشوب است. اُنان که از داغ پدر آتشی در دل دارد، پا به سرزمینی گذاشته که نبود امنیت دغدغه‌ی سوگ را کم‌رنگ کرده است. او از یک سو به‌عنوان خبرنگار به دنبال ثبت حقیقت است، و از سویی دیگر تلاش می‌کند در میان داغِ از دست دادن پدر و آرامش سرزمین پدری، معنای زندگی را پیدا کند.

گرچه لوون خچویان برای نوشتن داستان کتاب سیاه، حشره سنگین از خاطراتش در جنگ اول قره‌باغ الهام گرفته، اما در هیچ‌جایی از کتاب نامی از دشمن که آذربایجان و ترک‌ها هستند نبرده است. این خود باعث شده تا حس و حال قرار گرفتن در جنگ به موضوعی تعمیم‌پذیر برای خواننده تبدیل شده و محدود به جغرافیای خاصی نباشد. به جز جغرافیا، این رمان تاریخی خود را پایبند زمان نیز نکرده است. همان‌طورکه با نگاه کردن به جنگ دوم قره‌باغ در سال 2020 نیز هنوز می‌توان ردپایی از احساسات جاگرفته در این رمان را پیدا کرد.

اگر به ادبیات ارمنستان علاقه دارید و مایلید از پیامدهای انسانی جنگ قره‌باغ و روابط پیچیده‌ی کشور ارمنستان و آذربایجان بیشتر بدانید، خرید کتاب سیاه، حشره سنگین را از دست ندهید. لوون خچویان بی‌آنکه به سمت جناح سیاسی خاصی در این مناقشه متمایل شود، تصویری عمیق از انسان‌هایی ارائه می‌کند که در میان ویرانه‌های جنگ، هنوز به دنبال عشق، امید و معنایی برای ادامه زندگی هستند. این رمان تاریخی با تلاش بیتا ابراهیمی به فارسی ترجمه شده.

کتاب سیاه، حشره سنگین برای شما مناسب است اگر

• به دنبال رمان ضدجنگ با درونمایه‌ی روان‌شناختی هستید.
• دوست دارید از جنگ قره‌باغ و تاریخ قفقاز بیشتر بدانید.
• به دنبال یک رمان تاریخی هستید که به موضوعاتی نظیر هویت ملی، سوگ، خاطره و تعلق به سرزمین بپردازد.
• طرفدار ادبیات پست‌مدرن هستید.

در بخشی از کتاب سیاه، حشره سنگین می‌خوانیم

در مقر فرماندهی بی‌سیم‌هایی که کنار دیوار به‌صف چیده شده بودند همه با هم در تقاضای کمک صدا می‌کردند. یگان هفتادنفره‌ی پرقدرتی درخواست حلقه‌ی دفاعی داشت. ارتباط با آن‌ها قطع شد. از باغ سیبی، تانکی که در محاصره بود تقاضای کمک می‌کرد. هیچ‌کس برای کمک به او فرستاده نشد.

فرماندهان باور نمی‌کردند که این‌همه، ‌از صبح، دوام آورده باشند. لابد دشمن آن‌ها را اسیر کرده و وادارشان کرده بود تانک‌های دیگر را خبر کنند تا آن‌ها را به دام بیندازد.

خون در قلبم جوش آمده بود، رگ‌هایم ورم کرده بود؛ با هر ضربان صدای قلبم بلند و بلندتر می‌شد: دیگر هیچ فضایی در سینه‌ام نمانده بود؛ صدای پمپ‌شدن خون در گوش‌هایم می‌پیچید، مغزم را می‌آزرد، نور توی چشمانم می‌زد، سیاه، سفید، سیاه...

غروب آفتاب، دوباره شب نمناک و مرطوب بود. آخرین شعاع‌های داغ و سرخ خورشید افق را به آتش کشیده بودند. تانک هنوز از باغ سیب کنار نهر درخواست کمک می‌کرد. ارتباط رادیویی با او قطع شده بود.

پرسیدیم که دستور چیست؛ تصمیم گرفتند یک اسیر جنگی به ما بدهند. گفتند: «باید از پس ماجرا بربیایین، یک یا نهایت دو روز وقت دارین.»

تصور می‌کردیم مقر فرماندهی تسلیم می‌شود. در مسیر کسانی را دیده بودیم که دسته‌دسته جنگل را ترک می‌کردند، با مرغ و خروس‌هایی که سروته از شانه‌هایشان آویزان بودند، با آب و نانی که در بقچه‌های پارچه‌ای زیر بغل زده بودند، پیرهایی عصا‌به‌دست، حیواناتی که هی می‌شدند. عصر فردا ما هم دوباره عقب‌نشینی خواهیم کرد، تا بتوانیم از امنیت این مردم دفاع کنیم. لحظه‌ای چشمم به کفش کودکی کنار جاده افتاد و رو برگرداندم. وقتی سربازی می‌میرد، اشکی جاری نمی‌شود: ممکن بود من به‌جای او باشم. من به همان گروه سربازان عازم بدل شده بودم. لنگه‌کفش کودکی کنار جاده غمگینم کرد، درست روی نقطه‌ی آسیب‌پذیر درونم دست گذاشت.