کتاب بامدادی دیگر اثر ضیاءالدین ترابی؛ نگاهی تازه به شعر احمد شاملو

کتاب بامدادی دیگر نوشته‌ی ضیاءالدین ترابی، پژوهشی درباره‌ی اشعار احمد شاملو و جایگاه او در دگرگونی شعر معاصر فارسی است. نویسنده در این اثر به‌جای ارائه‌ی زندگی‌نامه یا گردآوری شعرها، سراغ پرسشی بنیادی می‌رود: شاملو با کنار گذاشتن وزن و قافیه‌ی سنتی، چه تغییری در تعریف شعر پدید آورد؟

درباره‌ی کتاب بامدادی دیگر

در نگاه ضیاءالدین ترابی، شاملو شاعری خلاق و نوآور است که با شکل دادن به شکلی تازه از شعر فارسی، مرز میان شعر و نثر را بار دیگر به موضوع بحث تبدیل کرد. تعریف کلاسیک شعر معمولاً بر کلام موزون و مقفا تکیه داشت؛ اما شعر سپید شاملو این معیارها را کافی نمی‌دانست. کتاب بامدادی دیگر از همین نقطه آغاز می‌کند و خواننده را با مسئله‌ای روبه‌رو می‌سازد که هنوز هم در نقد شعر معاصر اهمیت دارد: وقتی وزن عروضی و قافیه حذف می‌شوند، چه عواملی یک متن را به شعر تبدیل می‌کنند؟

کتاب حاضر در امتداد پژوهش‌های ضیاءالدین ترابی درباره‌ی چهره‌های مهم شعر نو قرار دارد؛ مجموعه‌ای که آثاری چون سهرابی دیگر، فروغی دیگر و نیمایی دیگر را نیز در بر می‌گیرد. بنابراین نویسنده شعر شاملو را پدیده‌ای جداافتاده نمی‌بیند، بلکه آن را در بستر تحولات ادبی معاصر بررسی می‌کند. چنین رویکردی کمک می‌کند نوآوری شاملو نه صرفاً به معنای شکستن قالب‌ها، بلکه به‌عنوان کوششی برای ساختن زبان و نظام شعری متفاوت فهمیده شود.

مسئله‌ی شعر سپید در بامدادی دیگر

اهمیت کتاب بامدادی دیگر انتشارات افراز تنها در ستایش جایگاه شاملو خلاصه نمی‌شود، بلکه خواننده را وامی‌دارد درباره‌ی مؤلفه‌هایی مانند موسیقی درونی، تصویر، انتخاب واژه، لحن و ساختار بیندیشد و نسبت هرکدام را با هویت شعری یک اثر بسنجد. از این منظر، اثر حاضر می‌تواند مقدمه‌ای برای خواندن دقیق‌تر آثار شاملو باشد؛ به‌ویژه برای مخاطبی که می‌خواهد از پسند شخصی فراتر برود و با پرسش‌های نقد ادبی به سراغ شعر سپید برود.

اگر شعر احمد شاملو را دنبال می‌کنید و می‌خواهید بدانید نوآوری او چگونه معیارهای قدیمی شعر را به چالش کشید، خرید کتاب بامدادی دیگر ضیاءالدین ترابی فرصتی برای آشنایی با یک خوانش تحلیلی و مسئله‌محور از آثار اوست.

کتاب بامدادی دیگر برای شما مناسب است اگر

• به اشعار احمد شاملو و جریان شعر سپید علاقه دارید.
• می‌خواهید با یکی از بحث‌های اساسی در تعریف شعر معاصر آشنا شوید.
• نقد ادبی را به زندگی‌نامه‌ها و معرفی‌های کلی ترجیح می‌دهید.
• پژوهش‌های ضیاءالدین ترابی درباره‌ی شاعران معاصر را دنبال می‌کنید.

در بخشی از کتاب بامدادی دیگر: نگاهی تازه به شعر‌ احمد شاملو می‌خوانیم

پیش از آغاز بررسی شعرهای سپید «با فرم و ساخت» احمد شاملو، نخست باید اشاره‌ای داشته باشیم به فرم و نقش ساختاری آن در شعر، و نیز تفاوت فرم با ساخت یا ساختار در شعر.

اغلب فرم و ساختار را یکی می‌پندارند و هیچ تمایزی بین فرم و ساختار در شعر قایل نمی‌شوند، در صورتی که بین این دو مقوله تفاوت عمده‌ای وجود دارد و نیز جایگاه بروز هر کدام با دیگری متفاوت است. به‌طور کلی فرم مربوط به رویه بیرونی شعر یا زبان است و ساختار مربوط به رویه دورنی شعر یا معنا و فضا.

البته نباید فرم در شعر را با شکل شعر اشتباهی گرفت، چرا که اصولاً معنای لغوی «فرم» که همانا «شکل» است بیشتر موجب این اشتباه یا سوء‌تفاهم می‌شود و ما برای تمایز بین این دو، شکل را به عنوان قالب و شکل ساختاری اثر به‌کار می‌بریم و «فرم» را به همان صورت خارجی کلی و به مفهومی که پیش از این درباره‌اش صحبت کردیم.

به عبارت دیگر «فرم» در شعر، غیر از «شکل» ظاهری آن است که در شعرهای سنتی در قالب‌های شناخته‌شده‌ای، مثل غزل، قصیده، مثنوی، دوبیتی و غیره تجلی می‌کند. به‌طور کلی هر پدیده‌ای دارای شکل و ساختی است و چیزی در جهان نیست که فاقد شکل و ساخت باشد، ولی وقتی در شعر صحبت از فرم و ساختار به میان می‌آید، صحبت از فرم و ساختی شاعرانه است که تنها در شعر اتفاق می‌افتد

از طرف دیگر «فرم» در شعر عاملی زیباشناختی است و در زیبایی اثر تأثیر می‌گذارد، در صورتی که «ساختار» عاملی بنیادی است و بدون آن اثر نمی‌تواند وجود خارجی داشته باشد. به‌طور مثال «پل» دارای شکلی است بیرونی و برای ساختن آن نیاز به چندین پایه و یک سقف می‌باشد که بتوان از رویش رد شد. بدین‌ترتیب برای ساختن پل تنها به پایه و سقف نیاز است، مثل هر پل ساده معمولی که در آن پایه‌ها و سقف نقش ساختاری دارند و آنچه در این مقوله می‌گنجد مربوط به ساختار پل است که برای رفع نیازی ساخته شده است مثل عبور از روی رودخانه، یا گذر از تنگه‌ای بین دو کوه و غیره.