کتاب مواجهه با ماتریکس: نهاد‌ها و سازمان‌های پساانسانی

آیا ما آگاهانه در حال شکل‌دهی به جامعه‌ای تکنو-توتالیتر هستیم؟ کتاب مواجهه با ماتریکس به کوشش اسماعیل العمودی و امانوئل لازگا مجموعه‌ای از مقالات را شامل می‌شود که آینده‌ی احتمالی جامعه‌ی بشری را در پی پیشرفت مداوم هوش مصنوعی مورد بررسی قرار می‌دهد. اثر پیش رو به واکاوی تأثیرات عمیقی می‌پردازد که تحولات فناورانه بر بنیان‌های زندگی اجتماعی و عاملیت انسانی داشته‌اند و این سؤال مهم را مطرح می‌کند که چطور باید به چالش‌های اخلاقی ناشی از ورود AI واکنش نشان دهیم.

درباره‌ی کتاب مواجهه با ماتریکس

زمانی که سه‌گانه‌ی ماتریکس در سینماهای جهان اکران شد، کسی فکرش را هم نمی‌کرد که در آینده‌ای نه‌چندان دور بشریت به لبه‌ی مرز واقعیت و خیال رسیده و تجربیات نئو در این فیلم را در زندگی روزمره خود شاهد باشد. جهان امروزی شاید مشابه فیلم ماتریکس از کدهایی سبزرنگ تشکیل نشده باشد، اما الگوریتم‌هایی پنهانی آن را شکل می‌دهند که به‌مرور در تمام ابعاد زندگی ما نفوذ می‌کنند؛ از اتاق عمل بیمارستان گرفته تا میدان نبرد.

کتاب مواجهه با ماتریکس: نهادها و سازمان‌های پساانسانی (Post-Human Institutions and Organizations: Confronting the Matrix) مجموعه‌ای از مقالات را در بر دارد که توسط جمعی از نویسندگان و با ویرایش اسماعیل العمودی (Ismael Al-Amoudi) و امانوئل لازگا (Emmanuel Lazega) گردآوری شده‌اند. هر یک از این مقالات به طریقی بر تأثیر فناوری‌های نوین بر ارکان جامعه تمرکز کرده و پیامدهای حاصل از این اتفاق را مورد بررسی قرار می‌دهند.

مرز میان انسان و ربات در عصر هوش مصنوعی

بخش اول کتاب مواجهه با ماتریکس با تعریف ماتریکس دیجیتال، شبکه‌ای از الگوریتم‌ها را به تصویر می‌کشد که کنش و ادراک ما را محاصره کرده‌اند. اسماعیل العمودی هشدار می‌دهد که چطور این شبکه می‌تواند سبب ایجاد جوامعی تکنو-توتالیتر شود که در آن‌ها با فروپاشی پیوندهای سنتی، نظام‌های هنجاری و همبستگی انسانی از هم بپاشند.

دومین مقاله‌ی کتاب مواجهه با ماتریکس بر واکاوی دیدگاه‌های عمومی و رسانه‌ای مرتبط با هوش مصنوعی و ارتقای انسانی استوار است. مقاله‌ی سوم نیز به بررسی این سؤال می‌پردازد که هوش مصنوعی چطور ویژگی‌های بنیادین ذهن انسان را بازتعریف می‌کند؟ یعنی با تولد انواعی از ربات‌ها که می‌توانند با انسان تعاملی هدفمند داشته باشند، دیگر چطور می‌توانیم مرز بین خود و آن‌ها را مشخص کنیم؟ آیا ربات‌ها به‌صرف تعامل با انسان می‌توانند ویژگی‌های شخص‌بودگی را به خود گرفته و یک «فرد» تلقی شوند؟

هوش مصنوعی چگونه روابط انسانی را تغییر می‌دهد؟

مقاله‌ی بعدی کتاب مواجهه با ماتریکس بر اجتماع‌پسندی پساانسانی تمرکز دارد و به انواعی از زندگی اجتماعی می‌پردازد که انسان‌ها و ربات‌ها آن را با هم شریک می‌شوند. نویسنده توضیح می‌دهد که هوش مصنوعی و ربات‌ها چطور در حال تغییر تجربه‌ی اجتماعی ما هستند و با ارائه‌ی روابطی بدون نقص‌های انسانی، جامعه را با شکل جدیدی از ارتباطات عاطفی مواجه می‌کنند. مقاله‌ی پنجم این اثر نیز بر دورگه شدن جامعه یا هیبریداسیون تمرکز دارد و تحلیل می‌کند که چطور ماتریکس اجتماعی روابط واقعی و مجازی را در هم می‌آمیزد و حتی مفهومی مانند خانواده را هم به‌نوعی دوگانگی آغشته می‌سازد.

مقاله‌ی ششم کتاب مواجهه با ماتریکس استدلال می‌کند که گزارش‌های ارائه شده از فرایند استفاده از هوش مصنوعی در مشاغل مختلف با جهت‌گیری‌های خاصی ارائه می‌شوند. به نظر نویسنده، این مقالات بر پیش‌بینی آینده تمرکز ندارند، بلکه قصد استعمار و شکل دادن به آن را دارند. مقاله‌ی هفتم نیز به سیاست‌گذاری‌های نظام سلامت اختصاص دارد و نشان می‌دهد که چطور سپردن تصمیماتی مانند اولویت‌بندی بیماران به هوش مصنوعی می‌تواند خرد عملی را تحت‌تأثیر قرار داده و سبب فرسایش اخلاقی نظام سلامت باشد.

هوش مصنوعی نظامی؛ از میدان جنگ تا کنترل جامعه

در پایان امانوئل لازگا در کتاب مواجهه با ماتریکس به ورود هوش مصنوعی، به عرصه‌های نظامی می‌پردازد و توضیح می‌دهد که دیجیتالی‌سازی ارتش کمک کرده تا بوروکراتیزه کردن بیش از حد کل جامعه با سهولت بیشتری انجام گیرد. کتاب پیش رو قصد دارد از تبدیل شدن ما به مهره‌هایی در یک دستگاه بزرگ جلوگیری کند. این وظیفه‌ی ماست که جامعه‌ی انسانی را آگاه نگه داریم و ادغام فناوری با زندگی‌مان را به‌درستی مدیریت کنیم تا روح جامعه در چنین دستگاهی درهم نشکند.

اگر به کتاب‌های جامعه‌شناسی علاقه دارید و درباره‌ی تاثیر تکنولوژی بر جایگاه انسان کنجکاوید، خرید کتاب مواجهه با ماتریکس می‌تواند دریچه‌ای برای بررسی پیامدهای پیشرفت تکنولوژی از زاویه‌ای متفاوت باشد.

کتاب مواجهه با ماتریکس برای شما مناسب است اگر

• دانشجو یا پژوهشگر علوم انسانی و اجتماعی هستید و مفاهیمی مانند انسان بودن، شخص‌بودگی و روابط اجتماعی در عصر دیجیتال را در مطالعات خود مدنظر دارید.
• به فلسفه‌ی تکنولوژی و فلسفه‌ی هوش مصنوعی علاقه دارید و آینده‌ی هوش مصنوعی را فراتر از جنبه‌های فنی آن می‌بینید.
• به‌عنوان پژوهشگر حوزه‌ی رسانه، تحلیل‌گر اقتصادی یا یکی از فعالان نظام سلامت مشغول به کار هستید و در مورد چالش‌های آینده‌ی کاری خود با پیشرفت روزافزون هوش مصنوعی کنجکاوید.

در بخشی از کتاب مواجهه با ماتریکس: نهاد‌ها و سازمان‌های پساانسانی می‌خوانیم

آزمایش فکری سرل با این هدف طراحی شد که این ادعا را به چالش بکشد که «کامپیوترِ به‌درستی برنامه‌ریزی‌شده، به معنای واقعی کلمه دارای حالات شناختی است و ازاین‌رو برنامه‌ها تبیین‌کننده‌ی شناخت انسانی هستند». به‌طور خلاصه، از نظر سرل نمی‌توان گفت کامپیوترهای دیجیتال صرفاً به این دلیل که از نظر کارکردی در انجام وظیفه‌ای موفق عمل می‌کنند، واقعاً می‌فهمند که هنگام دریافت دستور انجام آن کار چه می‌کنند.

این آزمایش عبارت است از نشاندن یک انسان به جای کامپیوتر، تا نشان داده شود که او بدون هیچ دانشی از زبان چینی، می‌تواند با توده‌ای از ایدئوگرام‌ها (نشانه‌های نوشتاری) به زبان چینی، که برایش بی‌معنا هستند، مواجه شود، مجموعه‌ای دیگر را همراه با دستورالعمل‌هایی (به زبان انگلیسی) که اساساً درباره‌ی تطبیق الگوهاست دریافت کند، و در نهایت با مجموعه‌ی سومی روبه‌رو شود که نقش پرسش‌ها را دارد؛ اگر تطبیق‌هایی که او ارائه می‌دهد مطابق قواعد داده‌شده به زبان مادری‌اش صحیح باشد و در نتیجه از پاسخ‌های یک گویشور بومی غیرقابل تشخیص باشد، آنگاه این پاسخ‌ها صحیح تلقی می‌شوند.

لبّ کلام این است که، از دید سرل، شبیه‌سازی دقیق یا حتی کافی توسط یک کامپیوترِ هوش مصنوعی که بتواند در «بازی تقلید» به‌عنوان انسان پذیرفته شود، مستلزم هیچ فعالیت ذهنی‌ای، نه یادگیری، نه فهمیدن، و نه حتی تشخیص ابتدایی چند ایدئوگرام، نیست، بلکه صرفاً به پیروی از قواعدی محدود می‌شود که به زبان انگلیسی داده شده‌اند و به تولید خروجی‌های صحیح می‌انجامند.